ગ્રીન હાઇડ્રોજન: સ્વચ્છ ઉર્જા તરફ વૈશ્વિક કદમ અને ભવિષ્યનો રોડમેપ

પાણીમાંથી બનશે ભવિષ્યનું સૌથી શક્તિશાળી બળતણ! ગ્રીન હાઇડ્રોજન વિશે આ વાતો તમને ચોંકાવી દેશે

આજે સમગ્ર વિશ્વ ક્લાઈમેટ ચેન્જ અને વધતા જતા પ્રદૂષણ સામે લડી રહ્યું છે. આવા સમયમાં પરંપરાગત અશ્મિભૂત ઇંધણ (Fossil Fuels) ના સ્થાને કોઈ એવો મજબૂત વિકલ્પ શોધવો અનિવાર્ય બન્યો છે જે પ્રકૃતિને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના આપણી ઉર્જા જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકે. આ શોધ હવે ‘ગ્રીન હાઇડ્રોજન’ (Green Hydrogen) પર આવીને અટકી છે. ગ્રીન હાઇડ્રોજન એ માત્ર ભવિષ્યનું બળતણ નથી, પરંતુ વૈશ્વિક ઉર્જા ક્ષેત્રે એક ક્રાંતિકારી પરિવર્તનનું પ્રતીક છે.

જો કે, આ ટેક્નોલોજીના અમલીકરણ અને તેના આર્થિક પાસાઓ પાછળ એક મોટો ‘લર્નિંગ કર્વ’ (Learning Curve – શીખવાનો ગ્રાફ) છુપાયેલો છે. જો આપણે ભૂતકાળમાં સોલાર એનર્જી (સૌર ઉર્જા) ના વિકાસની સફર પર નજર કરીએ, તો આપણને સમજાય છે કે ગ્રીન હાઇડ્રોજનને પણ સફળ બનાવવા માટે કેવા પ્રકારના આર્થિક અને નીતિગત માળખાની જરૂર પડશે.

સોલાર ક્રાંતિમાંથી શું શીખવા જેવું છે?

આશરે બે દાયકા પહેલાં જ્યારે સોલાર પ્રોજેક્ટ્સની શરૂઆત થઈ રહી હતી, ત્યારે ટેક્નોલોજી તો અસ્તિત્વમાં હતી પરંતુ તેની પાછળનું અર્થશાસ્ત્ર (Economics) ઘણું નબળું હતું. સોલાર પેનલ્સ અને તેના મોડ્યુલ્સ અત્યંત મોંઘા હતા, ગ્રીડ ઇન્ટિગ્રેશન નબળું હતું અને આખો ઉદ્યોગ સરકારી સબસિડી પર નિર્ભર હતો. મોટાભાગની સરકારો આ ઉદ્યોગને લાંબો સમય સુધી ટેકો આપવા ખચકાતી હતી.

પરંતુ ત્યારબાદ ઉર્જાના ઇતિહાસમાં સૌથી મોટું પરિવર્તન આવ્યું. વર્ષ ૨૦૧૦ થી ૨૦૨૩ ની વચ્ચે વૈશ્વિક સ્તરે સોલાર પાવરના ઉત્પાદન ખર્ચમાં ૯૦ ટકા જેટલો જંગી ઘટાડો નોંધાયો. વર્ષ ૨૦૧૦ માં સોલાર એનર્જી પરંપરાગત કોલસા આધારિત વીજળી કરતાં ૪૧૪% મોંઘી હતી, જ્યારે ૨૦૨૩ સુધીમાં તે ૫૬% સસ્તી બની ગઈ.

આ પરિવર્તન માત્ર ટેક્નોલોજી સસ્તી થવાથી નથી આવ્યું, પરંતુ તેના માટે ‘ડિમાન્ડ મેન્ડેટ્સ’ (ફરજિયાત ખરીદીના નિયમો) અને મજબૂત માર્કેટ માળખું ઊભું કરવામાં આવ્યું હતું. બરાબર આ જ પ્રક્રિયામાંથી આજે ગ્રીન હાઇડ્રોજન પસાર થઈ રહ્યું છે.

ગ્રીન હાઇડ્રોજન ક્ષેત્રે વર્તમાન પડકારો અને વાસ્તવિકતા

ગ્રીન હાઇડ્રોજનની મૂળભૂત ટેક્નોલોજી સાબિત થયેલી છે. પાણીમાંથી ઇલેક્ટ્રોલિસિસ (Electrolysis) પ્રક્રિયા દ્વારા હાઇડ્રોજન છૂટો પાડવો એ વૈજ્ઞાનિક રીતે સરળ છે, જો તેમાં વપરાતી વીજળી પવન કે સોલાર ઉર્જા (Renewable Energy) માંથી આવતી હોય તો તેને ‘ગ્રીન હાઇડ્રોજન’ કહેવાય છે.

વર્ષ ૨૦૨૪ માં લો-એમિશન હાઇડ્રોજન પ્રોજેક્ટ્સ પાછળનું વૈશ્વિક રોકાણ ૪.૩ બિલિયન ડોલર સુધી પહોંચ્યું છે, જે અગાઉના વર્ષ કરતાં ૮૦ ટકા વધુ છે. પરંતુ તેમ છતાં, કંપનીઓની મોટી યોજનાઓ અને વાસ્તવિક મૂડી રોકાણ વચ્ચે મોટો તફાવત છે. સમગ્ર વિશ્વમાં જાહેર કરાયેલા કુલ પ્રોજેક્ટ્સમાંથી માત્ર ૯ ટકા પ્રોજેક્ટ્સ જ ‘ફાઇનલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ડિસિઝન’ (FID) સુધી પહોંચ્યા છે. વળી, ભવિષ્યમાં ઉત્પાદિત થનારા કુલ હાઇડ્રોજનમાંથી માત્ર ૫ ટકા જથ્થા માટે જ ખરીદદારો સાથે મક્કમ કરાર (Offtake Agreements) થઈ શક્યા છે.

આ દર્શાવે છે કે ઉદ્યોગ પાસે ટેક્નોલોજી છે, પરંતુ હજુ સુધી એક સ્થિર અને ભરોસાપાત્ર બજાર (Market Architecture) તૈયાર થયું નથી.

ભારતનો મહત્વાકાંક્ષી રોડમેપ: રાષ્ટ્રીય ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન

આ વૈશ્વિક રેસમાં ભારત અગ્રેસર રહેવા માટે સંપૂર્ણ સજ્જ છે. ભારત સરકારનું ‘નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન’ (National Green Hydrogen Mission) દેશની નવીન ઉર્જા નીતિનો પાયાનો પથ્થર છે.

• ઉત્પાદન લક્ષ્ય: વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં વાર્ષિક ૫ મિલિયન મેટ્રિક ટન (MMT) ગ્રીન હાઇડ્રોજનનું ઉત્પાદન કરવું.

• રોકાણ અને રોજગાર: આ મિશન અંતર્ગત રૂ. ૮ લાખ કરોડથી વધુનું રોકાણ આકર્ષવામાં આવશે, જે લાખો રોજગારીની તકોનું સર્જન કરશે.

• કિંમતનો લક્ષ્યાંક: હાલમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજનની કિંમત આશરે $૫ પ્રતિ કિલોગ્રામ છે, જેને ઘટાડીને $૧.૫ પ્રતિ કિલોગ્રામ સુધી લાવવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે.

જો ભારત આ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરી લે, તો તે ઉર્જા ક્ષેત્રે સ્વનિર્ભર બનવાની સાથે સાથે વિશ્વનો સૌથી મોટો નિકાસકાર દેશ પણ બની શકે છે. ખાસ કરીને જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશો, જ્યાં રિન્યુએબલ એનર્જીના સ્ત્રોત મર્યાદિત છે, તે ભારતના સંભવિત ખરીદદાર બની શકે છે.

શું ગ્રીન હાઇડ્રોજન દરેક જગ્યાએ વાપરી શકાય?

નિષ્ણાતોના મતે, દરેક જગ્યાએ ગ્રીન હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરવો વ્યવહારુ નથી. ટુ-વ્હીલર, ફોર-વ્હીલર કે સ્થાનિક ઘરોમાં સીધી જ બૅટરી આધારિત વીજળી (Direct Electrification) વાપરવી વધુ કાર્યક્ષમ અને સસ્તી છે, કારણ કે તેમાં ઉર્જાનું નુકસાન બહુ ઓછું થાય છે.

હાઇડ્રોજનની ખરી જરૂરિયાત એવા ‘હાર્ડ-ટુ-એબેટ’ (Hard-to-Abate) એટલે કે ભારે પ્રદૂષણ ફેલાવતા ઉદ્યોગોમાં છે જ્યાં વીજળીથી ચાલતી મોટરો કામ કરી શકતી નથી. દાખલા તરીકે:

૧. સ્ટીલ ઉદ્યોગ (Steel Plants): જ્યાં કોલસાને બદલે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરી લોખંડ ઓગાળી શકાય.

૨. ખાતર ઉદ્યોગ (Fertilizers): એમોનિયા બનાવવા માટે ગ્રીન હાઇડ્રોજન અનિવાર્ય વિકલ્પ છે.

૩. ભારે પરિવહન અને શિપિંગ (Heavy Transport & Shipping): દરિયાઈ જહાજો અને વિમાનોમાં પરંપરાગત ઇંધણના શ્રેષ્ઠ અને સ્વચ્છ વિકલ્પ તરીકે ગ્રીન હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ શક્ય છે.