તિબેટનો કુદરતી વૈભવ અને ગ્રીન એનર્જીની આડમાં સંસાધનોનું દોહન

અબજોની કમાણી અને લાખો લોકો બેઘર! શું ચીનની ગ્રીન ક્રાંતિ તિબેટને બરબાદ કરી દેશે?

વૈશ્વિક સ્તરે આજે જ્યારે પર્યાવરણને બચાવવા અને ગ્રીન એનર્જી (હરિત ઊર્જા) તરફ વળવાની વાતો થઈ રહી છે, ત્યારે ચીન આ રેસમાં સૌથી મોખરે દેખાય છે. ચીન પવન ઊર્જા, સૌર ઊર્જા અને જળવિદ્યુત (હાઈડ્રોપાવર) ક્ષેત્રે અબજો ડોલરનું રોકાણ કરીને દુનિયામાં પોતાની એક અલગ છબી બનાવી રહ્યું છે. પરંતુ, આ ભવ્ય ગ્રીન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની પાછળ એક એવો આંચકો આપનારો ભૌગોલિક અને સામાજિક સત્ય છુપાયેલું છે, જેનાથી સામાન્ય દુનિયા અજાણ છે. આ સમગ્ર ગ્રીન ક્રાંતિનું કેન્દ્રબિંદુ ‘તિબેટ’ છે. હિમાલયની ગોદમાં વસેલું તિબેટ આજે ચીન માટે માત્ર એક કુદરતી સંસાધનોનો ભંડાર બનીને રહી ગયું છે, જ્યાં સ્થાનિક લોકોનો પોતાના જ સંસાધનો પર કોઈ અધિકાર નથી.

તિબેટમાં વ્યૂહાત્મક ખનિજોની શોધ અને પર્યાવરણીય જોખમ

તાજેતરમાં તિબેટના જુદા જુદા વિસ્તારોમાં મોટા પાયે વ્યૂહાત્મક ખનિજોની શોધ થઈ છે. નાગ્ચુ પ્રીફેક્ચરના આમ્દો કાઉન્ટીમાં આવેલા ડોંગકિયાઓ વિસ્તારમાંથી અંદાજે ૧૧ લાખ ટનથી વધુ ક્રોમાઈટ ઓર (ખનિજ)નો જથ્થો મળી આવ્યો છે. આ ઉપરાંત, લ્હોખા પ્રીફેક્ચરના ચુસમ કાઉન્ટીમાં આવેલી લુઓબુશા ખાણમાંથી પણ ૭,૩૮,૩૦૦ મેટ્રિક ટન ક્રોમાઈટના સંસાધનો મળ્યા છે. સોલાર પેનલ અને સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગ માટે અતિ મહત્વના ગણાતા હાઈ-પ્યુરિટી ક્વાર્ટઝનો નવો સ્ત્રોત શિગાત્સે સિટીના તિંગક્યે કાઉન્ટીમાંથી મળી આવ્યો છે. ચીન આ સ્ત્રોતો દ્વારા અન્ય દેશો પરની પોતાની આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવા માંગે છે.

પરંતુ, ચિંતાની વાત એ છે કે આ ખનિજ ઉત્ખનન હવે દરિયાઈ સપાટીથી ૫,૦૦૦ મીટર જેટલી અતિશય ઊંચાઈ પર આવેલા વિસ્તારોમાં પણ થઈ રહ્યું છે. ઝિજિન પ્રોજેક્ટ જેવા પર્વતીય વિસ્તારોમાં થતા માઈનિંગથી તિબેટની નાજુક ઇકોસિસ્ટમ (પર્યાવરણીય તંત્ર)ને ક્યારેય ન ભરાય તેવું નુકસાન થઈ રહ્યું છે.

કોપર માઈનિંગ અને અબજોની કમાણી: નફો ક્યાં જાય છે?

આધુનિક ક્લીન ટેકનોલોજી અને ઈલેક્ટ્રિક વાહનો માટે કોપર (તાંબુ) એક અનિવાર્ય ધાતુ છે. તિબેટ ચીનની કોપર સપ્લાય ચેઈનનો મુખ્ય આધારસ્તંભ છે. ચીની સરકારના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ ચાલતી ‘યુલોંગ કોપર માઈન’ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. વર્ષ ૨૦૨૪માં અહીં ૧,૫૯,૧૦૦ મેટ્રિક ટન કોપરનું ઉત્પાદન થયું હતું, જ્યારે ૨૦૨૫ના માત્ર પ્રથમ નવ મહિનામાં જ તે ૧,૨૫,૦૦૦ મેટ્રિક ટન પર પહોંચી ગયું હતું. ૨૦૨૫માં આ ખાણનું ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન મૂલ્ય ૧૧.૬ અબજ યુઆન નોંધાયું હતું.

આવી જ રીતે ‘જુલોંગ કોપર માઈન’ના ત્રીજા તબક્કાનું કામ પૂર્ણ થતાં જ તે વાર્ષિક ૩.૫ લાખ ટન ઉત્પાદન સાથે ચીનની સૌથી મોટી સિંગલ કોપર ખાણ બની જશે. સવાલ એ થાય છે કે આ અબજો યુઆનનો નફો ક્યાં જઈ રહ્યો છે? તિબેટની ધરતીમાંથી નીકળતી આ સંપત્તિનો મોટો હિસ્સો ચીની કંપનીઓ અને સરકારના ખિસ્સામાં જાય છે, જ્યારે સ્થાનિક તિબેટીયન વસ્તી ગરીબી અને વિસ્થાપનનો સામનો કરી રહી છે.

જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સ અને સંસ્કૃતિ પર પ્રહાર

ચીન તિબેટની પવિત્ર નદીઓ પર મોટા ડેમ બનાવી રહ્યું છે, જે પર્યાવરણની સાથે સાથે સ્થાનિક સંસ્કૃતિનો પણ નાશ કરી રહ્યા છે. ડ્રિચુ (ઉપરી યાંગત્ઝે) નદી પર બની રહેલો ‘ખામતોક દેગે ડેમ’ (ગાંગતુઓ ડેમ) આનું વરવું ઉદાહરણ છે. આ ડેમના કારણે આઠમી સદીમાં બનેલો અને ચૌદમી સદીના અમૂલ્ય બૌદ્ધ ભીંતચિત્રો ધરાવતો ઐતિહાસિક ‘વોન્ટો મઠ’ સહિત છ પવિત્ર મઠો પાણીમાં ડૂબી જશે. આ સિવાય ૪,૨૮૭થી વધુ સ્થાનિક લોકોને પોતાના ઘરબાર છોડીને વિસ્થાપિત થવું પડશે. આ જ રીતે યાર્લુન્ગ ત્સાંગપો નદી પર પ્રસ્તાવિત ‘મેતોક મેગા-ડેમ’ પણ સમગ્ર દક્ષિણ એશિયા માટે પર્યાવરણીય ખતરો બની શકે તેમ છે.

સોલાર પેનલ્સની જાળ અને બદલાતી જીવનશૈલી

વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો અનુસાર તિબેટની ભૌગોલિક સ્થિતિ સોલાર ફાર્મ્સ માટે આદર્શ છે, અને ત્યાં સોલાર પેનલ્સનું નેટવર્ક ખૂબ ઝડપથી ફેલાઈ રહ્યું છે. જોકે, આ પ્રોજેક્ટ્સ માત્ર પર્યાવરણના નામે જ નહીં પરંતુ રાજકીય એજન્ડા હેઠળ જમીન કબજે કરવા માટે પણ વાપરવામાં આવી રહ્યા હોવાની આશંકા છે. સંશોધકોના મતે, આ વિશાળ સોલાર પ્રોજેક્ટ્સને કારણે તિબેટની પરંપરાગત પશુપાલન સંસ્કૃતિ, રખડુ જીવનશૈલી અને સાંસ્કૃતિક ધરોહર જોખમમાં મુકાઈ ગઈ છે. ગ્રીન એનર્જીના નામે સ્થાનિક લોકોની સામાજિક વ્યવસ્થા છિન્નભિન્ન થઈ રહી છે.

અવાજ ઉઠાવનારાઓ પર અત્યાચાર અને કડક સેન્સરશીપ

જ્યારે પણ સ્થાનિક તિબેટીયનો પોતાની જમીન, પર્યાવરણ કે સંસ્કૃતિ બચાવવા અવાજ ઉઠાવે છે, ત્યારે ચીની શાસન દ્વારા તેમનો અવાજ ક્રૂરતાપૂર્વક દબાવી દેવામાં આવે છે. ખામતોક દેગે ડેમ વિરુદ્ધ શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શન કરી રહેલા ૧,૦૦૦થી વધુ તિબેટીયનોની સામૂહિક ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. ગેરકાયદેસર માઈનિંગ સામે અવાજ ઉઠાવવા બદલ ત્સોન્ગોન ત્સેરિંગ નામના કાર્યકર્તા પર અત્યાચાર ગુજારવામાં આવ્યો હતો. ખામ ઝાચુકાના સેરખોક વિસ્તારમાં સોનાના ભંડાર મળ્યા બાદ સ્થાનિક વિરોધને દબાવવા માટે આખા વિસ્તારમાં કોમ્યુનિકેશન બ્લેકઆઉટ (ઈન્ટરનેટ અને ફોન બંધ) કરીને સામૂહિક ધરપકડો કરવામાં આવી હતી.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રના નિયમોનું ઉલ્લંઘન અને કાયદાકીય પોકળતા

વર્ષ ૨૦૨૫માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN)ના સેક્રેટરી જનરલના વર્કિંગ ગ્રુપે ‘ક્રિટિકલ એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન મિનરલ્સ’ નામનો એક મહત્વનો દસ્તાવેજ જાહેર કર્યો હતો. જેમાં માનવાધિકાર, પર્યાવરણ સુરક્ષા, સમાનતા અને ન્યાય જેવા ૭ મુખ્ય સિદ્ધાંતોનું પાલન કરવાનું જણાવાયું હતું. ચીન આ તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોનું ખુલ્લેઆમ ઉલ્લંઘન કરી રહ્યું છે.

ચીન સરકારે ભલે ૧૫ જુલાઈથી નવો ખાણકામ નિયમન કાયદો લાગુ કરવાની જાહેરાત કરી હોય, જે ખાણ ક્ષેત્રના ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત વિકાસ અને પર્યાવરણ સુરક્ષાની વાતો કરે છે, પરંતુ ચીનનો ઈતિહાસ જોતાં આ કાયદો માત્ર કાગળ પર જ રહે તેવું દેખાય છે. પોતાના નાગરિકોના હકોનું રક્ષણ કરવામાં ચીની કાયદાઓ હંમેશા નિષ્ફળ રહ્યા છે.