ગ્રીન ઉર્જા ક્ષેત્રે બ્રિટનનો માસ્ટરસ્ટ્રોક; ૪૦ વર્ષ પછી દેશના સૌથી મોટા હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સને મળી મંજૂરી

શું છે PHS ટેક્નોલોજી? પવન અને સૌર ઉર્જાની ખામીઓ પૂરી કરવા માટે બ્રિટન કેવી રીતે બનાવશે પાણીની ‘વિશાળ બેટરી’

વૈશ્વિક સ્તરે ચાલી રહેલા ભૂ-રાજકીય તણાવ અને ઉર્જા પુરવઠા શૃંખલાઓમાં ઉભા થયેલા ગંભીર વિક્ષેપો વચ્ચે, યુનાઇટેડ કિંગડમે (UK) પોતાની ઉર્જા સુરક્ષાને સ્વનિર્ભર બનાવવા માટે એક મોટો અને વ્યૂહાત્મક નિર્ણય લીધો છે. વર્ષોની અવગણના પછી, બ્રિટન સરકારે ગ્રીન ટ્રાન્ઝિશન (સ્વચ્છ ઉર્જા પરિવર્તન) માટેની વ્યાપક યોજનાઓના ભાગ રૂપે જળવિદ્યુત એટલે કે હાઇડ્રોપાવર પર મોટો દાવ લગાવ્યો છે. દેશના ઉર્જા મિશ્રણને વૈવિધ્યીકરણ કરવા અને અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા કાયમ માટે નાબૂદ કરવા માટે સરકારે ત્રણ મોટા પાયે હાઇડ્રો-સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સના વિકાસને સત્તાવાર સમર્થન જાહેર કર્યું છે.

જળવિદ્યુત અને પમ્પ્ડ હાઇડ્રોપાવર સ્ટોરેજ (PHS) શું છે?

જળવિદ્યુત એ નવીનીકરણીય ઉર્જાના સૌથી જૂના અને સૌથી મોટા સ્ત્રોતોમાંનો એક છે, જે વહેતા પાણીની ગતિ ઊર્જાને વીજળીમાં રૂપાંતરિત કરે છે. હાલમાં વિશ્વની અડધાથી વધુ જળવિદ્યુત માત્ર ચાર દેશો – ચીન, બ્રાઝિલ, કેનેડા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં ઓછી કાર્બન ઉર્જા તરફ વળવા માટે પવન અને સૌર ઉર્જા જેવા અસ્થિર સ્રોતો પર નિર્ભરતા વધી છે, પરંતુ જ્યારે પવન ન હોય કે સૂર્ય ન પ્રકાશે ત્યારે ઉર્જાની કટોકટી સર્જાય છે. આ ખાધને પૂરી કરવા માટે લાંબા ગાળાના ઉર્જા સંગ્રહ (LDES) અંતર્ગત પમ્પ્ડ હાઇડ્રોપાવર સ્ટોરેજ (PHS) ટેક્નોલોજી શ્રેષ્ઠ સાબિત થઈ છે. આ પ્રણાલીમાં અલગ-અલગ ઊંચાઈએ બે જળાશયો બનાવવામાં આવે છે. પીક ડિમાન્ડ (વધુ માંગ) દરમિયાન ઉપરના જળાશયમાંથી પાણી નીચે છોડીને ટર્બાઇન દ્વારા તાત્કાલિક વીજળી ઉત્પન્ન કરાય છે, જ્યારે ઓફ-પીક (ઓછી માંગ) કલાકો દરમિયાન સસ્તી વીજળીનો ઉપયોગ કરીને પાણીને ફરીથી ઉપરના જળાશયમાં પમ્પ કરવામાં આવે છે. આ સિસ્ટમ અસરકારક રીતે એક વિશાળ ‘પાણીની બેટરી’ તરીકે કામ કરે છે.

બ્રિટનનો હાઇડ્રોપાવર ઇતિહાસ અને આગામી ક્રાંતિ

યુકે ૧૮૦૦ ના દાયકાથી જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે, જે હાલમાં દેશના કુલ વીજ ઉત્પાદનમાં આશરે ૨ ટકા ફાળો આપે છે. સમગ્ર બ્રિટનમાં હાલમાં અંદાજે ૧,૭૦૦ નાની-મોટી જળવિદ્યુત યોજનાઓ કાર્યરત છે. ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ માં જાહેર કરાયેલી નવી નીતિ હેઠળ, સરકારે દેશના ડીકાર્બોનાઇઝેશન પ્લાનને વેગ આપવા PHS માં મોટા પાયે રોકાણ આકર્ષવાનું શરૂ કર્યું છે. ૨૦૨૫ સુધીમાં, સમગ્ર યુકેમાં ૧૧ નવી PHS યોજનાઓ વિકાસના વિવિધ તબક્કા હેઠળ હતી, જે પૂર્ણ થયા પછી દેશની કુલ વીજ માંગના ૨૫ ટકા (૧૦ GW થી વધુ ક્ષમતા) પૂરી કરવાની તાકાત ધરાવશે. ઇમ્પિરિયલ કોલેજ લંડનના અભ્યાસ અનુસાર, આ નવીનતમ સ્ટોરેજ સિસ્ટમ ૨૦૫૦ સુધીમાં બ્રિટનની ઉર્જા પ્રણાલીના ખર્ચમાં ૬૯૦ મિલિયન પાઉન્ડ સુધીની જંગી બચત કરાવી શકે છે.

ચાર દાયકા પછી સ્કોટલેન્ડના સરોવરોમાં નવા પ્રોજેક્ટ્સને લીલીઝંડી

ગયા મહિને, બ્રિટનના ઉર્જા નિયમનકારે ચાર દાયકા (૪૦ વર્ષ) કરતાં વધુ સમયમાં પ્રથમ વખત ત્રણ મોટા નવા જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સને કામચલાઉ મંજૂરી આપી દીધી છે. ઉત્તરી સ્કોટલેન્ડના પ્રખ્યાત લોચ (કુદરતી સરોવરો) નો ઉપયોગ કરીને આ ત્રણ પાવર સ્ટેશન વિકસાવવામાં આવશે:

• લોચ કેમ્પ પ્રોજેક્ટ: સ્ટેટેરા એનર્જી દ્વારા વિકસિત આ પ્રોજેક્ટ વિશ્વપ્રસિદ્ધ ‘લોચ નેસ’ ના પાણીનો ઉપયોગ કરશે.

• કોઇર ગ્લાસ પ્રોજેક્ટ: એસએસઈ (SSE) કંપનીનો આ પ્રોજેક્ટ ફોર્ટ વિલિયમ અને ઇન્વરનેસ વચ્ચેના ‘લોચ લોચી’ સરોવર પર આધારિત રહેશે.

• ઇર્બા પ્રોજેક્ટ: ગિલ્ક્સ એનર્જી દ્વારા નિર્મિત આ પ્રોજેક્ટ બ્રિટનની સૌથી મોટી પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ સુવિધા બનશે, જે લોચ લીમહેન અને લોચ ઇર્બા બંનેના પાણીનો ઉપયોગ કરશે.

આ ત્રણેય મહાકાય પ્રોજેક્ટ્સ ૨૦૩૦ ના દાયકાની શરૂઆતમાં પૂર્ણ થવાની અપેક્ષા છે. આ અગાઉ ૧ bloque૪ માં ઉત્તર વેલ્સમાં પ્રખ્યાત ડિનોરવિગ હાઇડ્રોપાવર પ્લાન્ટ (જેને ઇલેક્ટ્રિક માઉન્ટેન પણ કહેવાય છે) નું નિર્માણ કરાયું હતું, જે માત્ર ગણતરીની સેકન્ડોમાં ૨ મિલિયન ઘરોને વીજળી આપવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

ચીન અને અશ્મિભૂત ઇંધણ પરથી નિર્ભરતા ઘટશે

બ્રિટનના ઉર્જા મંત્રી માઈકલ શેન્ક્સે જણાવ્યું હતું કે, મધ્ય પૂર્વ અને ઈરાનના સંઘર્ષોમાંથી સ્પષ્ટ પાઠ મળે છે કે બ્રિટન હવે અસ્થિર અશ્મિભૂત ઇંધણ બજારોની દયા પર જીવી શકે નહીં. આ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ માત્ર ઉર્જા આયાત જ ઘટાડશે નહીં, પરંતુ લિથિયમ-આયન બેટરીના મજબૂત વિકલ્પ તરીકે ઉભરીને ચીનમાંથી થતી કાચા માલની આયાત પર પણ બ્રેક લગાવશે, જે બ્રિટનને કાયમી આર્થિક અને પર્યાવરણીય સુરક્ષા પ્રદાન કરશે.