ઓસ્ટ્રેલિયાની ફ્રી પાવર નીતિ સામે ભારતનું ચિત્ર: અબજો યુનિટ સોલાર વેસ્ટ અને ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી

ભારત દર વર્ષે 1 કરોડ ઘરોને રોશન કરી શકે તેટલી સોલાર વીજળી શા માટે વેડફી રહ્યું છે? જાણો સત્ય

ઓસ્ટ્રેલિયાના ઉર્જા મંત્રીઓએ તાજેતરમાં પ્લગ-ઈન સોલાર પેનલ્સ અને નાની બેટરીઓ માટેના નિયમો ઝડપથી હળવા કરવાની મંજૂરી આપી છે. આ નીતિ પાછળનો મુખ્ય હેતુ તેમની ‘સોલાર શેરર’ (Solar Sharer) સ્કીમ છે, જે ક્વીન્સલેન્ડ, ન્યુ સાઉથ વેલ્સ અને દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયામાં બપોરના સમયે વિપુલ પ્રમાણમાં ઉત્પન્ન થતી મફત સૂર્યઉર્જાનો ઉપયોગ કરવાનો છે.

ઓસ્ટ્રેલિયામાં બપોરે છત પરથી મળતી સોલાર ગ્લટ (વધારાની વીજળી) વેડફાઈ ન જાય તે માટે તે ભાડૂતો અને એપાર્ટમેન્ટમાં રહેતા લોકોને સોંપવામાં આવી રહી છે. એક $1,000 નો પ્લગ-ઈન બેટરી કિટ ખરીદીને સામાન્ય નાગરિક પણ આ ફ્રી પાવર સ્ટોર કરી શકે છે. પરંતુ ભારતની સ્થિતિ જુઓ તો, આપણી પાસે પણ આવી જ વધારાની સોલાર વીજળી અબજો યુનિટના પ્રમાણમાં પડી છે, પણ તેનો યોગ્ય ઉપયોગ નથી થઈ રહ્યો.

ભારતમાં ફ્રી પાવર ઓલરેડી ઉપલબ્ધ છે, તેને ‘કર્ટેલમેન્ટ’ કહે છે!

કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં રજૂ કરેલા આંકડા મુજબ, માત્ર એપ્રિલથી જૂન 2026 ના ત્રણ મહિનાના ગાળામાં ભારતમાં 8,133 GWh સોલાર પાવર કર્ટેલ (કાપવો/વેડફવો) કરવામાં આવ્યો હતો. આ એ વીજળી છે જે સોલાર પેનલ્સ દ્વારા ઉત્પન્ન થઈ શકે તેમ હતી, પરંતુ ગ્રીડ ઓપરેટરોએ તેનો ઉપયોગ જ ન કર્યો.

છેલ્લા 15 મહિનાનો સરવાળો કરીએ તો આ આંકડો 11 TWh (ટેરાવોટ કલાક) નજીક પહોંચે છે, જે લગભગ 1 કરોડ ઘરોને આખા એક વર્ષ સુધી મફત વીજળી આપવા માટે પૂરતો છે!

સોલાર વેસ્ટ થવાના મુખ્ય બે કારણો:

1. ટ્રાન્સમિશન લાઈનોનો અભાવ: રાજસ્થાન અને ગુજરાત જેવા રાજ્યમાં જ્યાં દેશનું અડધોઅડધ સોલાર કેપેસિટી છે, ત્યાં ટ્રાન્સમિશન લાઈનો સોલાર પ્લાન્ટ સાથે તાલમેલ સાધી શકતી નથી.

2. કોલસા આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સ: બપોરના સમયે જ્યારે સોલાર ઉત્પાદન મહત્તમ હોય છે, ત્યારે થર્મલ (કોલસા) પ્લાન્ટ્સને તેમની લઘુત્તમ ક્ષમતા (55% PLF) પર ચલાવવા પડે છે. ગ્રીડ ઓપરેટરો કોલસા આધારિત પ્લાન્ટ બંધ કરવાના બદલે સોલાર પાવરને કાપવાનું (Curtailment) વધુ પસંદ કરે છે.

જે ગામડાઓની જમીન પર સોલાર પાર્ક છે, ત્યાં જ અંધારું!

ભારતમાં આ વધારાની સોલાર વીજળીની કમનસીબી એ છે કે જે સ્થાનિક સમુદાયો આ મોટા સોલાર પાર્કને હોસ્ટ કરે છે, તેમને જ વીજળી મળતી નથી.

• ભડલા સોલાર પાર્ક (રાજસ્થાન): 2,245 MW ની ક્ષમતા ધરાવતા વિશ્વના સૌથી મોટા સોલાર પાર્ક નજીક આવેલા ગામડાઓએ તેમની ચરાણ જમીન અને રોજીરોટી ગુમાવી દીધી છે. ટ્રાન્સમિશન લાઈનો તેમના માથા પરથી પસાર થાય છે પરંતુ વીજળી દૂરના શહેરોમાં જતી રહે છે.

• પાવગડા (કર્નાટક): 2,050 MW ના ‘શક્તિ સ્થળ’ પાર્ક માટે 2,000 પરિવારોએ 13,000 એકર જમીન ભાડે આપી હતી. પરંતુ 12,000 માંથી માત્ર 2,000 લોકોને જ ત્યાં રોજગારી મળી અને આજે પણ સોલાર પેનલ્સની બિલકુલ નજીક આવેલા ઘરોમાં દરરોજ પાવર કટ થાય છે.

પીએમ સૂર્યઘર યોજના કે મહારાષ્ટ્રની 1kW સોલાર સબસિડી યોજનાઓ આ દિશામાં પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ તે પણ માત્ર એવા લોકો માટે જ છે જેમની પાસે પોતાની છત છે.

એક સરખી સ્કીમ નહીં: બે અલગ સમસ્યાઓ, બે અલગ ઉકેલ

ઓસ્ટ્રેલિયાની જેમ આખા રાજ્યના ગ્રાહકોને એક સરખી ફ્રી પાવર સ્કીમ આપવા જઈએ તો તે માત્ર એવા શહેરી લોકોને જ ફાયદો કરશે જેઓ બપોરે AC કે EV ચાર્જ કરી શકે છે. તેના બદલે ભારતે આ સમસ્યાને બે અલગ ભાગમાં વહેંચીને તેનો ઉકેલ લાવવો જોઈએ:

1. કર્ટેલ થયેલી બપોરની વીજળીનો ઉપયોગ: જે વીજળી અત્યારે વેડફાઈ રહી છે તેનો શૂન્ય ખર્ચ છે. તેને કૃષિ પંપ, ઈવી ચાર્જિંગ સ્ટેશન અને કોલ્ડ સ્ટોરેજ તરફ વાળવી જોઈએ.

2. સ્થાનિક સમુદાયો માટે ગેરંટીડ પાવર: સોલાર પાર્કની આસપાસના ગામડાઓને માત્ર કર્ટેલ થયેલી વીજળી પર નિર્ભર ન રાખવા જોઈએ. પ્લાન્ટની કુલ કમાણી અથવા વીજળી ઉત્પાદનમાંથી 1 થી 2% વીજળી સ્થાનિક ગામડાઓ માટે અનામત રાખવી જોઈએ.

1-2% નો આ ફાળો ડેવલપર્સ માટે કેટલો મોંઘો પડશે?

જો ગણતરી કરીએ તો આ કોઈ મોટો નાણાકીય બોજ નથી.

• ભડલા પાર્કનું ઉદાહરણ: ભડલા પાર્ક વાર્ષિક આશરે 3,500 GWh વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે. તેનો 1% એટલે 35 GWh થાય, જે ગ્રામીણ વિસ્તારના 30,000 થી વધુ ઘરોને આખું વર્ષ મફત વીજળી આપવા માટે પૂરતો છે!

• વૈશ્વિક નિયમો: આયર્લેન્ડમાં 5MW થી મોટા વિન્ડ ફાર્મ માટે દર MWh દીઠ €2 કોમ્યુનિટી ફંડમાં આપવા પડે છે (જે કમાણીના 2.5-3% થાય છે). સ્કોટલેન્ડમાં પણ પ્રતિ મેગાવોટ દીઠ સ્થાનિક વિકાસ ફંડ આપવાનો નિયમ છે.

ભારતમાં ક્યાં અટકે છે આ બાબત?

ભારતમાં હાલમાં Central Electricity Regulatory Commission (CERC) કે MNRE નો એવો કોઈ નિયમ નથી જે ડેવલપર્સ માટે 1-2% વીજળી સ્થાનિક ગામડાઓને આપવાનું ફરજિયાત બનાવે. હાલમાં ડેવલપર્સ માત્ર એક વખતનું જમીનનું ભાડું અથવા કંપનીના CSR ફંડમાંથી થોડી મદદ કરે છે.

બીજી ટેકનિકલ સમસ્યા એ છે કે સોલાર પાર્ક હાઇ-વોલ્ટેજ લાઈનો સાથે જોડાયેલા હોય છે, જ્યારે ગામડાઓમાં લો-વોલ્ટેજ લાઈન હોય છે. આ માટે DISCOM (વીજ વિતરણ કંપનીઓ) અને ડેવલપર્સ વચ્ચે સીધો નીતિગત કરાર (Wheeling arrangement) થવો જરૂરી છે.

આજે જ્યારે બેટરી સ્ટોરેજનો ખર્ચ ઘટી રહ્યો છે, ત્યારે ભારત પાસે ટેકનોલોજી અને આર્થિક ક્ષમતા બંને છે. હવે માત્ર CERC અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા એક સ્પષ્ટ નિયમ બનાવવાની જરૂર છે, જેથી દેશને રોશન કરતી વખતે જેમના ઘરની જમીન ગઈ છે, તે ગામડાઓ અંધારામાં ન રહે.