ગ્રીન એનર્જી પાછળનું એવું સત્ય, જે કદાચ મોટી ઓઇલ કંપનીઓ તમને જણાવવા નથી માંગતી!

પૃથ્વીને બચાવવાનો આખરી ઉપાય: જાણો શું છે ગ્રીન એનર્જી અને તેના અદ્ભુત ફાયદા!

આજે વિશ્વ સમક્ષ પર્યાવરણની જાળવણી અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ એ સૌથી મોટા પડકારો છે. આ પડકારોનો સામનો કરવા માટે ‘ગ્રીન એનર્જી’ (Green Energy) એક આશાનું કિરણ બનીને ઉભરી આવ્યું છે. પરંપરાગત ઊર્જા સ્ત્રોતો જેવા કે કોલસો અને પેટ્રોલિયમ પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને પ્રકૃતિને બચાવવા માટે ગ્રીન એનર્જી અપનાવવી ખૂબ જ જરૂરી બની ગઈ છે.

ગ્રીન એનર્જી એટલે શું? (વ્યાખ્યા)

ગ્રીન એનર્જી એટલે એવી ઊર્જા કે જે કુદરતી સંસાધનોમાંથી મેળવવામાં આવે છે, જેમ કે સૂર્યપ્રકાશ, પવન અને પાણી. આ ઊર્જા સ્ત્રોતોની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તેનાથી પર્યાવરણને કોઈ નુકસાન થતું નથી. તે વાતાવરણમાં હાનિકારક ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ (જેમ કે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) મુક્ત કરતા નથી.

ગ્રીન એનર્જી અને રીન્યુએબલ એનર્જી વચ્ચેનો તફાવત

ઘણીવાર લોકો ‘ગ્રીન એનર્જી’ અને ‘રીન્યુએબલ એનર્જી’ (નવીનીકરણીય ઊર્જા) ને એક જ સમજે છે, પરંતુ તેમની વચ્ચે થોડો તફાવત છે. બધી ગ્રીન એનર્જી રીન્યુએબલ હોય છે, પરંતુ બધી રીન્યુએબલ એનર્જી ગ્રીન હોય તે જરૂરી નથી. ઉદાહરણ તરીકે, જો આપણે જંગલોના લાકડા સળગાવીને ઊર્જા મેળવીએ, તો તે રીન્યુએબલ (પુનઃપ્રાપ્ય) હોઈ શકે છે કારણ કે નવા વૃક્ષો વાવી શકાય છે, પરંતુ લાકડા બળવાથી ધુમાડો અને CO2 ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી તેને ‘ગ્રીન’ કહી શકાય નહીં.

ગ્રીન એનર્જી કેવી રીતે કામ કરે છે?

ગ્રીન એનર્જી ઉત્પન્ન કરવા માટે આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. પ્રકૃતિમાં રહેલી શક્તિને વીજળી કે ગરમીમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સોલાર પેનલ સૂર્યના કિરણોને પકડીને તેને વીજળીમાં બદલે છે. પવનચક્કીઓ પવનની ગતિનો ઉપયોગ કરીને જનરેટર ફેરવે છે અને પાણીનો પ્રવાહ હાઇડ્રોપાવર પ્લાન્ટમાં ટર્બાઇન ફેરવીને ઊર્જા પેદા કરે છે.

ગ્રીન એનર્જીના મુખ્ય પ્રકારો

મુખ્યત્વે ગ્રીન એનર્જીના ૬ (છ) પ્રકારો સૌથી વધુ જાણીતા અને ઉપયોગી છે:

૧. સોલાર પાવર (સૌર ઊર્જા)

સૂર્યપ્રકાશમાંથી મળતી ઊર્જા એ સૌથી લોકપ્રિય પ્રકાર છે. ‘ફોટોવોલ્ટેઇક સેલ’ (Photovoltaic Cells) એટલે કે સોલાર પેનલ દ્વારા સૂર્યના કિરણોને સીધા વીજળીમાં રૂપાંતરિત કરાય છે. આજે આ ટેકનોલોજી એટલી સસ્તી થઈ ગઈ છે કે લોકો પોતાના ઘરની અગાશી પર સોલાર પેનલ લગાવીને ઘરના ઉપકરણો ચલાવી રહ્યા છે.

૨. વિન્ડ પાવર (પવન ઊર્જા)

પવનની ગતિનો ઉપયોગ કરીને મોટી પવનચક્કીઓ (Wind Turbines) ફેરવવામાં આવે છે. દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો અને ઊંચાઈવાળા ભાગોમાં જ્યાં પવન ઝડપી હોય છે, ત્યાં વિન્ડ ફાર્મ બનાવવામાં આવે છે. આ ઊર્જા મેળવવામાં પ્રદૂષણ બિલકુલ થતું નથી.

૩. હાઇડ્રોપાવર (જળ ઊર્જા)

નદીઓ, ધોધ અથવા ડેમમાં વહેતા પાણીની ગતિ ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને વીજળી ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. આ ખૂબ જ જૂની અને વિશ્વસનીય પદ્ધતિ છે. નાના સ્તરે ઘરોમાં પાણીની પાઇપો દ્વારા અથવા દરિયાના મોજાં (ભરતી-ઓટ) દ્વારા પણ જળ ઊર્જા મેળવી શકાય છે.

૪. જીઓથર્મલ એનર્જી (ભૂ-તાપીય ઊર્જા)

પૃથ્વીના પેટાળમાં કુદરતી રીતે જ પુષ્કળ ગરમી સંગ્રહિત થયેલી હોય છે. આ ગરમીનો ઉપયોગ કરીને પાણીની વરાળ બનાવવામાં આવે છે અને તેનાથી ટર્બાઇન ફેરવીને વીજળી ઉત્પન્ન કરાય છે. આ ઊર્જા મેળવવા માટે ડ્રિલિંગ (ખોદકામ) કરવું પડે છે, જેથી તેના પર્યાવરણીય પ્રભાવ પર નજર રાખવી જરૂરી છે. આઇસલેન્ડ જેવા દેશો આ ઊર્જાનો ભરપૂર ઉપયોગ કરે છે.

૫. બાયોમાસ (જૈવભાર ઊર્જા)

લાકડાનો કચરો, વેર અને કૃષિ કચરા જેવા જૈવિક પદાર્થો બાળીને આ ઊર્જા મેળવાય છે. જો કે, આમાં થોડો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ મુક્ત થાય છે, પરંતુ તે પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો કરતાં ઘણો ઓછો અને નિયંત્રિત હોય છે. તેથી તેને યોગ્ય વ્યવસ્થાપન સાથે ગ્રીન ઊર્જા ગણવામાં આવે છે.

૬. બાયોફ્યુઅલ (જૈવિક બળતણ)

જૈવિક કચરાને સીધો સળગાવવાને બદલે તેને પ્રવાહી બળતણમાં ફેરવવામાં આવે છે, જેને ઇથેનોલ કે બાયોડીઝલ કહે છે. વાહનવ્યવહાર ક્ષેત્રે પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે બાયોફ્યુઅલ ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થઈ રહ્યું છે. એવો અંદાજ છે કે ૨૦૫૦ સુધીમાં વિશ્વની ટ્રાન્સપોર્ટ ઇંધણની ૨૫% થી વધુ જરૂરિયાત બાયોફ્યુઅલ પૂરી કરી શકશે.

ગ્રીન એનર્જીના રોજિંદા જીવનમાં ઉદાહરણો

આજે ગ્રીન એનર્જી આપણી આસપાસના ઘણા ક્ષેત્રોમાં વપરાવા લાગી છે:

• ઘરો અને બિલ્ડિંગમાં: સોલાર વોટર હીટર દ્વારા પાણી ગરમ કરવું અને સોલાર પેનલથી ઘરની લાઈટો, પંખા અને એસી ચલાવવા.

• ઉદ્યોગોમાં: સિમેન્ટ, સ્ટીલ અને કેમિકલ ફેક્ટરીઓમાં કોલસાના સ્થાને હાઇડ્રોજન ગેસ અથવા બાયોમાસનો ઉપયોગ કરવો.

• વાહનવ્યવહાર: ઇલેક્ટ્રિક કાર, બાઇક અને બસો (EV) નો વધતો ઉપયોગ, તેમજ વિમાનો અને બાંધકામના વાહનોમાં ઇકો-ફ્રેન્ડલી ઇંધણ વાપરવું.

પર્યાવરણ માટે ગ્રીન એનર્જી કેમ મહત્વની છે?

પરંપરાગત ઊર્જા સ્ત્રોતો જેમ કે કોલસો આખા વિશ્વને પ્રદૂષિત કરી રહ્યા છે, જ્યારે ગ્રીન એનર્જી આ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ છે. તે વાતાવરણને શુદ્ધ રાખે છે, જેનાથી માણસો અને પશુ-પક્ષીઓનું સ્વાસ્થ્ય સુધરે છે.

આ ઉપરાંત, ગ્રીન એનર્જીના આર્થિક ફાયદા પણ છે. તે સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પન્ન થતી હોવાથી દેશોએ વિદેશથી મોંઘા ક્રૂડ ઓઇલની આયાત કરવી પડતી નથી, જેનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટી વખતે પણ વીજળીના ભાવ સ્થિર રહે છે. વર્ષ ૨૦૧૮ માં આ ક્ષેત્રે વિશ્વભરમાં ૧ કરોડ ૧૦ લાખથી વધુ નોકરીઓનું સર્જન થયું હતું, જે રોજગારી માટે પણ એક મોટી તક છે.

શું ગ્રીન એનર્જી આર્થિક રીતે પરવડે તેવી છે?

શરૂઆતમાં સોલાર પેનલ કે પવનચક્કીઓ સ્થાપવાનો ખર્ચ વધારે હતો, પરંતુ જેમ-જેમ ટેકનોલોજીનો વિકાસ થઈ રહ્યો છે, તેમ-તેમ ગ્રીન એનર્જીના ભાવ સતત ઘટી રહ્યા છે. બીજી તરફ, કોલસો અને તેલના ભંડારો ખૂટી રહ્યા હોવાથી તે ભવિષ્યમાં વધુ મોંઘા થશે. તેથી, ગ્રીન એનર્જી આગામી સમયમાં સૌથી સસ્તો અને શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ સાબિત થશે.

સૌથી વધુ કાર્યક્ષમ (Efficient) ગ્રીન એનર્જી કઈ?

ઊર્જાની કાર્યક્ષમતા નક્કી કરવા માટે ‘લેવલાઇઝ્ડ એનર્જી કોસ્ટ’ (LEC) જોવામાં આવે છે, જેમાં પ્લાન્ટ બનાવવાના ખર્ચથી લઈને તેનાથી મળતી વીજળી સુધીની ગણતરી થાય છે.

હાલના સમયમાં પવન ઊર્જા (Wind Power) ને સૌથી વધુ કાર્યક્ષમ માનવામાં આવે છે કારણ કે સોલાર પેનલ બનાવવાની સરખામણીએ પવનચક્કીના સેટઅપમાં ઓછી પ્રક્રિયાની જરૂર પડે છે. કોલસાની કાર્યક્ષમતા માત્ર ૨૯% જ હોય છે, જ્યારે પવન ઊર્જા તેના મૂળ રોકાણ સામે ૧૧૬૪% જેટલું વળતર આપે છે. કાર્યક્ષમતાના આધારે હાલનો ક્રમ નીચે મુજબ છે:

૧. પવન ઊર્જા (Wind Power)

૨. ભૂ-તાપીય ઊર્જા (Geothermal)

૩. જળ ઊર્જા (Hydropower)

૪. પરમાણુ ઊર્જા (Nuclear – જો કે આના પર વિવાદ છે)

૫. સૌર ઊર્જા (Solar Power)

શું ગ્રીન એનર્જી સંપૂર્ણપણે ફોસિલ ફ્યુઅલની જગ્યા લઈ શકશે?

હા, ભવિષ્યમાં ગ્રીન એનર્જી ચોક્કસપણે કોલસા અને પેટ્રોલિયમનું સ્થાન લઈ શકે છે. જો કે, આ માટે કોઈ એક સ્ત્રોત પર નિર્ભર રહેવાને બદલે ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ મુજબ અલગ-અલગ ઊર્જા સ્ત્રોતોનું મિશ્રણ કરવું પડશે. જેમ કે, જે વિસ્તારમાં તડકો વધુ હોય ત્યાં સોલાર અને જ્યાં પવન વધુ હોય ત્યાં વિન્ડ એનર્જીનો સમન્વય કરવો પડશે. પૃથ્વીને ગ્લોબલ વોર્મિંગના વિનાશથી બચાવવા માટે આ બદલાવ લાવવો અનિવાર્ય છે.