રાજસ્થાનનો મોટો કાનૂની વળાંક: પુગલ FDRE પ્રોજેક્ટ માટે RERC કેન્દ્રના બિડિંગ ધોરણોથી કેમ ભટકી ગયું? જાણો અંદરની વિગત
ભારતના ગ્રીન એનર્જી કોરિડોરમાં રાજસ્થાન વીજળી નિયમનકારી આયોગ (RERC) નો એક આદેશ અત્યારે દેશભરના પાવર ડેવલપર્સ અને કાનૂની નિષ્ણાતોમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. RERC એ બિકાનેરના પુગલ સોલાર પાર્ક ખાતે સ્થાપિત થનારા ૧,૬૦૦ MW/૬,૪૦૦ MWh બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ (BESS) ધરાવતા ૨,૪૫૦ MW ના ભવ્ય સોલાર પ્રોજેક્ટના વિકાસ માટે કેન્દ્ર સરકારની માનક બિડિંગ માર્ગદર્શિકા (Standard Bidding Guidelines) માંથી શ્રેણીબદ્ધ મોટા ફેરફારો અથવા વિચલનોને સત્તાવાર મંજૂરી આપી દીધી છે. નિયમનકારે રાજસ્થાન સોલારપાર્ક ડેવલપમેન્ટ કંપની લિમિટેડ (RSDCL) ની એ દલીલનો સ્વીકાર કર્યો છે કે, રાજ્યની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને સાંજની પીક-અવર (સૌથી વધુ માંગના કલાકો) ની જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે કેન્દ્રીય વીજ મંત્રાલયના ૨૦૨૩ ના ફર્મ અને ડિસ્પેચેબલ રિન્યુએબલ એનર્જી (FDRE) નિયમોમાં સુધારો કરવો અત્યંત અનિવાર્ય હતો.
સાંજની ટોચની માંગ અને ઉલ્લંઘન માટે બમણો દંડ
આ મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો પાછળનું મુખ્ય કારણ રાજસ્થાનમાં સાંજના સમયે ઉદ્ભવતી વીજળીની પ્રચંડ માંગ છે. RSDCL એ કમિશન સમક્ષ રજૂઆત કરી હતી કે કેન્દ્રની વર્તમાન FDRE માર્ગદર્શિકા હેઠળ જો કોઈ ડેવલપર વીજળી પૂરી પાડવામાં નિષ્ફળ જાય તો પાવર પરચેઝ એગ્રીમેન્ટ (PPA) ટેરિફના ૧.૫ ગણો દંડ વસૂલવાની જોગવાઈ છે. જોકે, સાંજના પીક અવર્સ દરમિયાન રાજ્યનો સરેરાશ ટૂંકા ગાળાનો વીજ ખરીદી ખર્ચ પ્રતિ યુનિટ ₹૬.૪૫ જેટલો ઊંચો રહે છે, તેથી આ જૂનો દંડ ખરીદદારોને થતા નુકસાનનું પૂરતું વળતર આપી શકે તેમ નહોતો. આથી, RERC એ નવી જોગવાઈને મંજૂરી આપી છે, જેના હેઠળ હવે પીક સપ્લાય અવર્સ દરમિયાન કોઈપણ ખામી માટે દંડને PPA ટેરિફથી સીધો બમણો (૨ ગણો) કરવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત, જો ડેવલપર્સ તેમની પ્રતિબદ્ધ પીક-અવર જવાબદારીઓ પૂર્ણ કરવામાં નિષ્ફળ જશે, તો તેમને પીક અવર્સની બહાર પૂરી પાડવામાં આવતી સૌર ઊર્જા માટે નિર્ધારિત ટેરિફના માત્ર ૫૦% જ ચૂકવવામાં આવશે.
વહેલા કમિશનિંગની શરતો કડક કરાઈ
કેન્દ્રના નિયમોથી વિપરીત જઈને રાજસ્થાન રેગ્યુલેટરે પ્રોજેક્ટના કમિશનિંગ (કાર્યરત કરવાની પ્રક્રિયા) ની શરતો પણ વધુ કડક બનાવી છે. કેન્દ્રની માર્ગદર્શિકા પ્રોજેક્ટના કોઈપણ એક સ્વતંત્ર ઘટક (જેમ કે માત્ર સોલાર પ્લાન્ટ) માંથી વહેલા વીજ પુરવઠાની મંજૂરી આપે છે. પરંતુ રાજસ્થાનના નવા ટેન્ડર નિયમો અનુસાર, વહેલા કમિશનિંગની મંજૂરી ફક્ત ત્યારે જ મળશે જ્યારે સોલાર ઉત્પાદન ઘટકની સાથે પ્રમાણસર બેટરી સ્ટોરેજ (BESS) ની ક્ષમતા પણ સજ્જ હોય. કમિશન સામે દલીલ કરવામાં આવી હતી કે જો માત્ર સ્ટેન્ડઅલોન સોલાર ઉત્પાદનને મંજૂરી આપવામાં આવે, તો પીક ડિમાન્ડના કલાકો દરમિયાન બેટરી દ્વારા ગ્રીડમાં સ્થિર ઊર્જા સપ્લાય કરવાનો પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય જ નિષ્ફળ જશે.
નાની બિડ પર પ્રતિબંધ: મોટા ડેવલપર્સને પ્રોત્સાહન
પ્રોજેક્ટના કદ અને જમીનના વ્યવસ્થાપનને લઈને પણ RERC એ કેન્દ્રના નિયમો બદલ્યા છે. સામાન્ય રીતે કેન્દ્રની જોગવાઈ મુજબ ૫૦ મેગાવોટ જેટલી નાની ક્ષમતાની બિડ સ્વીકારવામાં આવે છે. પરંતુ પુગલ સોલાર પાર્કના ટેન્ડરમાં લોટ-૧ માટે ઓછામાં ઓછી ૨૫૦ મેગાવોટ અને લોટ-૨ માટે ૨૨૫ મેગાવોટની લઘુત્તમ બિડ ક્ષમતા હોવી ફરજિયાત કરવામાં આવી છે, જેમાં બંને સાથે પ્રમાણસર બેટરી સ્ટોરેજ હોવું અનિવાર્ય છે. RSDCL નું માનવું હતું કે નાની ક્ષમતાના ટુકડાઓ કરવાથી સોલાર પાર્ક વિભાજિત થઈ જશે અને રસ્તા, પાણી તેમજ ટ્રાન્સમિશન લાઇન જેવી સરકારી માળખાગત સુવિધાઓનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ ઘટી જશે. મોટા પ્લોટ સાઈઝ રાખવાથી તકનીકી અને નાણાકીય રીતે સક્ષમ વૈશ્વિક કક્ષાના ડેવલપર્સ જ આ પ્રક્રિયામાં ભાગ લેશે.
૨૫ વર્ષ બાદ પ્રોજેક્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તોડી પાડવાની શરત
એક અન્ય વિશિષ્ટ ફેરફાર હેઠળ, ડેવલપર્સે ૨૫ વર્ષના PPA (પાવર પરચેઝ એગ્રીમેન્ટ) નો સમયગાળો પૂરો થયા બાદ સોલાર પાર્કમાંથી પોતાના તમામ પ્લાન્ટ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તોડી પાડીને ત્યાંથી દૂર કરવા પડશે, સિવાય કે ભવિષ્યમાં પરસ્પર સંમતિથી નવો કરાર થાય. આ પ્રોજેક્ટ સરકારી માલિકીની જમીન અને પૂર્વ-વિકસિત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર બની રહ્યો હોવાથી કન્સેશન પિરિયડ પૂરો થયા બાદ તે સ્થળને તેની મૂળ સ્થિતિમાં પુનઃસ્થાપિત કરવું જરૂરી બનશે.
સમગ્ર પ્રોજેક્ટની વાત કરીએ તો, પુગલ પ્રોજેક્ટના લોટ-૧ માં ૨,૦૦૦ MW સોલાર સાથે ૫,૨૮૦ MWh ની BESS ક્ષમતા અને લોટ-૨ માં ૪૫૦ MW સોલાર સાથે ૧,૧૨૦ MWh ની BESS ક્ષમતાનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રોજેક્ટ ‘પ્લગ-એન્ડ-પ્લે’ મોડેલ હેઠળ વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે. સફળ બોલી લગાવનારા ડેવલપર્સે રાજસ્થાન ઊર્જા વિકાસ અને IT સર્વિસીસ લિમિટેડ (RUVITL) સાથે ૨૫ વર્ષના લાંબાગાળાના કરાર કરવાના રહેશે. RERC ના આ મંજૂર કરાયેલા ફેરફારો બાદ હવે જલ્દી જ ઓફિશિયલ ટેન્ડર બહાર પાડવામાં આવશે, જે ભારતના રિન્યુએબલ એનર્જી સેક્ટર માટે એક નવો માપદંડ સ્થાપિત કરશે.
