હોર્મુઝ સંકટનો માસ્ટરસ્ટ્રોક: તેલ-ગેસની કટોકટી વચ્ચે દક્ષિણપૂર્વ એશિયા કેવી રીતે બન્યું વૈશ્વિક સોલાર પાવરહાઉસ?

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થતાં ફિલિપાઇન્સ અને ઇન્ડોનેશિયામાં રૂફટોપ સોલારની અભૂતપૂર્વ ક્રાંતિ

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલો ભયાનક સંઘર્ષ ભલે પૂર્ણ કક્ષાના યુદ્ધની અણી પરથી પાછો ફર્યો હોય અને ચાર મહિનાની સખત લડાઈ બાદ યુદ્ધવિરામ થયો હોય, પરંતુ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની આસપાસ હજુ પણ છૂટાછવાયા ભડકાઓ ચાલુ છે. આ ભૌગોલિક રાજકીય તણાવની વચ્ચે એક વૈશ્વિક પરિણામ બહુ સ્પષ્ટ રીતે ઉભરી આવ્યું છે: વિશ્વમાં સ્વચ્છ અને નવીનીકરણીય ઊર્જા તરફનું સંક્રમણ ખૂબ ઝડપી બન્યું છે. તાજેતરના વર્ષોમાં વૈશ્વિક તેલ અને ગેસ બજારોને હચમચાવી મુકનાર આ સંઘર્ષોએ દુનિયાભરના નેતાઓને અશ્મિભૂત ઇંધણની આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને સૌર ઊર્જા દ્વારા ઊર્જા સ્વતંત્રતા મેળવવા તરફ મજબૂર કર્યા છે.

એશિયન બજારો પર હોર્મુઝ સંકટનો સૌથી મોટો ફટકો

હોર્મુઝ જળડમરુમધ્ય બંધ થવાની સૌથી ખરાબ અને સીધી અસર એશિયન બજારો પર જોવા મળી છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયલે ઈરાન સામે સંયુક્ત લશ્કરી ઝુંબેશ શરૂ કરી તે પહેલાં, વિશ્વના કુલ તેલ અને ગેસ વેપારનો પાંચમો ભાગ (૨૦ ટકા) દરરોજ આ પર્સિયન ગલ્ફના સાંકડા માર્ગમાંથી પસાર થતો હતો. યુદ્ધ પૂર્વે દરરોજ વહન થતા આશરે ૨૦ મિલિયન બેરલ તેલ ઉત્પાદનોમાંથી ૮૦ ટકા તેલ અને ૯૦ ટકા કુદરતી ગેસ માત્ર એશિયાના ઉભરતા બજારો માટે નિર્ધારિત હતો.

લશ્કરી કાર્યવાહીને કારણે જ્યારે આ સપ્લાય ચેઈન ઠપ્પ થઈ ગઈ, ત્યારે દક્ષિણપૂર્વ એશિયાઈ પ્રદેશો સૌથી વધુ પ્રભાવિત થયા, કારણ કે તેમની બજારના આવા આંચકા સહન કરવાની ક્ષમતા મર્યાદિત હતી. પરિણામે, ફિલિપાઇન્સે માર્ચ મહિનામાં સત્તાવાર રીતે રાષ્ટ્રીય ઊર્જા કટોકટી જાહેર કરવી પડી હતી. સરકારે પરિસ્થિતિને કાબૂમાં લેવા માટે પાવર રેશનિંગ, ઘરેથી કામ (વર્ક ફ્રોમ હોમ) ના આદેશો અને સપ્તાહમાં માત્ર ચાર દિવસની કામગીરી જેવા કડક પગલાં ભરવા પડ્યા હતા. પરંતુ આ જ કટોકટીએ પ્રદેશમાં એક નવીનીકરણીય ક્રાંતિનો પાયો નાખ્યો છે.

 રૂફટોપ સોલારનો ઉદય

ઐતિહાસિક રીતે, તેલ અને ગેસ જેવા અશ્મિભૂત ઇંધણને સ્થિર અને વિશ્વસનીય માનવામાં આવતા હતા, જ્યારે સૌર કે પવન ઊર્જાને હવામાન પર આધારિત હોવાથી જોખમી ગણવામાં આવતી હતી. પરંતુ હોર્મુઝ કટોકટીએ આખી પટકથા પલટી નાખી છે. ફિલિપાઇન્સ, ઇન્ડોનેશિયા, કંબોડિયા અને મલેશિયા જેવા દેશોમાં હવે રૂફટોપ સોલારનો ઉપયોગ રોકેટ ગતિએ વધી રહ્યો છે. સ્થાનિક નાગરિકો વધતા ભાવો અને ગ્રીડની અસ્થિરતા વચ્ચે સૌર ઊર્જાને વધુ વિશ્વસનીય અને સુરક્ષિત વિકલ્પ માની રહ્યા છે.

સ્ટોકહોમ સ્થિત વેન્ચર કેપિટલ ગ્રુપ ‘નોર્સ્કેન’ ના જનરલ પાર્ટનર ડેવિડ ફ્રાયકમેને આ સંદર્ભમાં સચોટ નોંધ્યું છે કે, “પવન અને સૌર ઊર્જા પર કોઈ વિદેશી શક્તિ પ્રતિબંધ કે નાકાબંધી લાદી શકતી નથી. સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદિત ગ્રીન એનર્જીનો દરેક ટેરાવોટ-કલાક એવો છે જેને કોઈ પણ વિરોધી દેશ આંતરરાષ્ટ્રીય મોરચે હથિયાર બનાવી શકતો નથી.” તેલ અને ગેસ માત્ર મર્યાદિત દેશો પાસે છે, જે હોર્મુઝ જેવા ભૌગોલિક અવરોધો પેદા કરે છે, જ્યારે સૌર ઊર્જા વિકેન્દ્રિત અને લોકશાહી છે, જે પૃથ્વી પર દરેક જગ્યાએ ઉપલબ્ધ છે.

આર્થિક જરૂરિયાત અને ચાઇના ફેક્ટર

આજે સૌર ઊર્જા પૃથ્વી પર ઊર્જાનું સૌથી સસ્તું સ્વરૂપ બની ગયું છે. વૈશ્વિક મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, “વર્ષોથી સ્વચ્છ ઊર્જાને નૈતિક અને પર્યાવરણીય જવાબદારી તરીકે પ્રમોટ કરવામાં આવતી હતી, પરંતુ હવે તે શુદ્ધ આર્થિક અને ભૂ-રાજકીય અનિવાર્યતા બની ગઈ છે. આ બાબત માત્ર ઉત્સર્જન ઘટાડવા પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ કિંમતોની સ્થિરતા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે જોડાયેલી છે.”

આ બદલાતા પ્રવાહના કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારનું પલ્લું પશ્ચિમી દેશોથી ખસીને ચીન તરફ નમી રહ્યું છે. ક્લીન એનર્જી ટેકનોલોજી અને ઉત્પાદનની સપ્લાય ચેઈન પર ચીનનું એકચક્રી શાસન તેને દક્ષિણપૂર્વ એશિયા માટે અનિવાર્ય ભાગીદાર બનાવે છે. ઊર્જા થિંક ટેન્ક ‘એમ્બર’ ના અહેવાલ મુજબ, ફિલિપાઇન્સ આ વર્ષે નેધરલેન્ડ્સ પછી ચીનનું બીજું સૌથી મોટું સૌર નિકાસ બજાર બની ગયું છે. વર્ષ ૨૦૨૬ ના પ્રથમ ચાર મહિનામાં જ ચીન તરફથી ફિલિપાઇન્સમાં સોલાર શિપમેન્ટ ૪,૦૦૦ મેગાવોટને વટાવી ગયું છે, જે લાંબા સમયના ખરીદદાર એવા પાકિસ્તાન કરતાં પણ વધુ છે.