‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ સામે ચીની માલનો દબદબો! ક્લીન એનર્જી રેસમાં ભારત ક્યાં પાછળ રહી ગયું?
આજના ઝડપથી બદલાતા ડિજિટલ યુગમાં, જ્યાં આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) અને ડેટા સેન્ટર્સનો વ્યાપ વધી રહ્યો છે, ત્યાં વીજળીની માંગ પણ એટલી જ ઝડપથી વધી રહી છે. ભારત હોય કે અમેરિકા, દરેક દેશ હવે ‘ક્લીન એનર્જી’ એટલે કે સ્વચ્છ ઉર્જા તરફ વળી રહ્યો છે. જોકે, આ ઉર્જા ક્રાંતિની પાછળ એક એવું સત્ય છુપાયેલું છે જે દુનિયાના શક્તિશાળી દેશોની ચિંતા વધારી રહ્યું છે. તે સત્ય છે—ક્લીન એનર્જીની સપ્લાય ચેઈન પર ચીનનું એકહથ્થુ શાસન.
ચીનનો અદ્રશ્ય વિજય: વૈશ્વિક બજાર પર કબજો
જ્યારે આપણે સૌર ઉર્જા (સોલર પેનલ્સ), ઇલેક્ટ્રિક વાહનોની લિથિયમ-આયન બેટરી અને એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે ચીનનું નામ સૌથી ઉપર આવે છે. આ માત્ર કોઈ સંયોગ નથી, પરંતુ ચીનની વર્ષોની રણનીતિનું પરિણામ છે. આજે સ્થિતિ એવી છે કે ગરીબ દેશોથી લઈને અમેરિકા જેવા સમૃદ્ધ દેશો સુધી, ક્લીન એનર્જીના મોટાભાગના સ્પેરપાર્ટ્સ અને ટેકનોલોજી ચીનથી જ આયાત કરવામાં આવે છે.
તાજેતરના કસ્ટમ ડેટા ચોંકાવનારા છે. અમેરિકાએ ભલે ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ જેવી નીતિઓ અપનાવી હોય, તેમ છતાં ચીનથી થતી નિકાસમાં ધરખમ વધારો થયો છે. સોલર સેલ્સના એક્સપોર્ટમાં ૩૪૬% અને લિથિયમ-આયન બેટરીના વેપારમાં ૨૦.૮%નો ઉછાળો તે વાતની સાબિતી છે કે દુનિયા ગમે તેટલી કોશિશ કરે, પણ હાલમાં ચીન વગર ક્લીન એનર્જીનું સપનું પૂરું કરવું અશક્ય જેવું છે.
ઈરાન યુદ્ધ અને ઉર્જા સંકટ: ચીન માટે સોનેરી તક
સેમાફોરની રિપોર્ટ મુજબ, આ અચાનક આવેલી તેજી પાછળનું એક મોટું કારણ ઈરાન અને તેની આસપાસ ચાલી રહેલો સંઘર્ષ છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) પર વધતા તણાવને કારણે વૈશ્વિક તેલ અને ગેસના પુરવઠા પર જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે. જ્યારે તેલ અને ગેસના ભાવ અસ્થિર થાય છે, ત્યારે દુનિયાના દેશો પોતાની ઉર્જા સુરક્ષા માટે વૈકલ્પિક રસ્તાઓ શોધે છે.
આ અનિશ્ચિતતાએ દેશોને મજબૂર કર્યા છે કે તેઓ ઝડપથી ક્લીન એનર્જી તરફ વળે. આ સ્થિતિનો સૌથી વધુ ફાયદો ચીનને થયો છે. જે દેશો પહેલા તેલ પર નિર્ભર હતા, તેઓ હવે પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે ચીનની સોલર પેનલ્સ અને બેટરી સિસ્ટમ્સ ખરીદી રહ્યા છે. એક રીતે જોઈએ તો, ચીને વૈશ્વિક સંકટને પોતાની આર્થિક શક્તિમાં બદલી નાખ્યું છે.
ભારત માટે ખતરો: શું ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ પૂરતું છે?
ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર છે. ભારત ડિજિટલ ઈન્ડિયાના સપના સાથે આગળ વધી રહ્યું છે. નવા ડેટા સેન્ટર્સ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઈલેક્ટ્રિક વાહનો માટે વિશાળ માત્રામાં ઉર્જા જોઈએ છે. ભારત સરકારે ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અને PLI સ્કીમ દ્વારા દેશમાં જ મેન્યુફેક્ચરિંગ વધારવાના પ્રયાસો કર્યા છે. ચીની ઉપકરણો પર કસ્ટમ ડ્યુટી પણ વધારવામાં આવી છે.
પરંતુ જમીની હકીકત કંઈક અલગ છે. ભારતીય ડેવલપર્સ માટે આજે પણ ચીની ઉત્પાદનો સૌથી સસ્તો અને સારો વિકલ્પ છે. સોલર પેનલ્સ હોય કે બેટરી ટેકનોલોજી, ચીની માલની કિંમત ભારતીય બજારના ઉત્પાદનો કરતા ઘણી ઓછી હોય છે. પરિણામ એ આવ્યું છે કે ભારતના કડક નિયમો છતાં, ચીની સામાન ભારતીય પ્રોજેક્ટ્સમાં સતત ઘૂસી રહ્યો છે. જો ભારત લાંબા ગાળે આમાં સ્વાવલંબી નહીં બને, તો આવનારા સમયમાં આપણી ઉર્જા સુરક્ષા ચીનના હાથમાં હોઈ શકે છે.
સાવધાન થવાનો સમય આવી ગયો છે
ક્લીન એનર્જી માત્ર પર્યાવરણ માટે જ નહીં, પણ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે પણ જરૂરી છે. જો ભારતની સમગ્ર ઉર્જા જરૂરિયાત કોઈ એક દેશ (ચીન) પર નિર્ભર રહે, તો ભવિષ્યમાં રાજદ્વારી સંબંધો બગડતા તે એક મોટું સંકટ બની શકે છે.
ભારતે હવે માત્ર ડ્યુટી વધારવાથી આગળ વધીને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર અને સ્થાનિક લેવલે સંશોધન (R&D) પર ધ્યાન આપવું પડશે. જ્યાં સુધી આપણે લિથિયમ-આયન બેટરી અને સોલર સેલ્સના ઉત્પાદનમાં ચીનને ટક્કર આપી શકે તેવા સસ્તા અને અસરકારક મોડલ નહીં બનાવીએ, ત્યાં સુધી આ નિર્ભરતા ચાલુ રહેશે.
