૮૦૦ એકર જમીન અને ૫.૬ લાખ પેનલ્સ: યુકેના સૌથી મોટા સોલાર પાર્કથી મળી સસ્તી વીજળી
વિશ્વભરમાં જ્યારે હરિયાળી ઊર્જા (Green Energy) તરફ ઝડપથી પગલાં ભરાઈ રહ્યા છે, ત્યારે એક નવો નાણાકીય અને સામાજિક વિવાદ સામે આવી રહ્યો છે. ઈંગ્લેન્ડના કેન્ટ ખાતે થેમ્સ નદીના મુખ નજીક આવેલો યુકેનો સૌથી મોટો સોલાર પાર્ક ‘ક્લેવ હિલ’ (Cleve Hill) આ દિવસોમાં ભારે ચર્ચામાં છે. ૮૦૦ એકરમાં ફેલાયેલા અને ૫,૬૦,૦૦૦ જેટલી વિશાળ સોલાર પેનલ્સ ધરાવતા આ પ્રોજેક્ટે ભરઉનાળે દેશની ૨૯ ટકા વીજ જરૂરિયાત પૂરી કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. પરંતુ આ સફળતા વચ્ચે એક મોટો સવાલ ઊભો થયો છે: શું ગ્રામીણ જમીનો પર મોટા સોલાર ફાર્મ્સ બનાવવાને બદલે શહેરોની છત (Rooftops) પર સોલાર પેનલ્સ લગાવીને વીજળીની જરૂરિયાત પૂરી ન કરી શકાય?
સ્થાનિક વિરોધ અને ગ્રામીણ જમીનનો વિવાદ
ક્લેવ હિલ સોલાર ફાર્મની સ્થાપના શરૂઆતથી જ વિવાદોથી ઘેરાયેલી રહી છે. આશરે છ વર્ષ પહેલાં જ્યારે તેને રાષ્ટ્રીય કક્ષાનો મહત્વનો ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ ગણાવીને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, ત્યારે સ્થાનિક લોકો અને પર્યાવરણવાદીઓએ તેનો ભારે વિરોધ કર્યો હતો. સ્થાનિક સાંસદો અને રહેવાસીઓનો આક્ષેપ છે કે આ પ્રોજેક્ટે શાંત અને સુંદર ગ્રામીણ વિસ્તારોને ‘ઔદ્યોગિક વિસ્તાર’માં ફેરવી નાખ્યા છે. બાંધકામના સમયગાળા દરમિયાન દરરોજ ૪૦ થી વધુ ભારે ટ્રકોની અવરજવરથી સ્થાનિક જનજીવન ખોરવાયું હતું.
જોકે, વિરોધ કરી રહેલા મોટાભાગના લોકો ટેકનોલોજીના વિરોધી નથી. તેઓ દલીલ કરે છે કે આવા સોલાર પેનલ્સ ખેતીલાયક કે કુદરતી જમીન પર સ્થાપિત કરવાને બદલે સરકારી ઈમારતો, મોટા ગોડાઉનો, ઓફિસો અને ઘરોની છત પર મૂકવા જોઈએ. વેપાર જૂથ ‘સોલાર એનર્જી યુકે’ ના અંદાજ મુજબ, છત પરના સોલાર પ્લાન્ટ્સની ક્ષમતા પણ વાર્ષિક ૧.૫ ગીગાવાટના દરે વધી રહી છે.
છત પરના સોલાર પેનલ્સ કેમ પૂરતા નથી?
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, માત્ર છત પર સોલાર પેનલ્સ લગાવવાથી રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઊર્જાની વિશાળ માંગ પૂરી થઈ શકે તેમ નથી. વિશાળ સોલાર ફાર્મ્સમાં ‘સ્કેલની આર્થિકતા’ (Economies of Scale) નો મોટો લાભ મળે છે. ક્લેવ હિલ જેવા પ્રોજેક્ટ્સ સસ્તી વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે. ક્લેવ હિલ પ્રતિ મેગાવોટ કલાક માત્ર £૬૩ (આશરે બ્રિટિશ પાઉન્ડ) ના દરે વીજળીનું ઉત્પાદન કરે છે, જે ગેસ-ફાયર્ડ થર્મલ પાવર સ્ટેશનો અને ઓફશોર વિન્ડ એનર્જીના કરારો કરતાં ઘણી સસ્તી છે.
બીજું મહત્વનું કારણ ગ્રીડ કનેક્ટિવિટી છે. ક્લેવ હિલ જેવા મોટા ફાર્મ્સ હાઈ-વોલ્ટેજ ટ્રાન્સમિશન સ્ટેશન અને કેબલ્સ સાથે સીધા જોડાયેલા હોય છે, જે વીજળીને સીધી મોટા શહેરો સુધી પહોંચાડે છે. આનાથી વિપરીત, છત પરના પેનલ્સ સ્થાનિક વિતરણ નેટવર્ક પર નિર્ભર હોવાથી તેને રાષ્ટ્રીય ગ્રીડમાં મોટા પાયે એકીકૃત કરવા ટેકનિકલ રીતે જટિલ છે.
પર્યાવરણ અને ગ્રીડ સંતુલનની નવી ચિંતાઓ
જમીન પર સોલાર ફાર્મ્સ બનાવવાથી પર્યાવરણ પર પડતી અસર પણ ચર્ચાનો વિષય છે. જોકે, ક્લેવ હિલ પ્રોજેક્ટમાં ૧૩૮ એકર જમીન જૈવવિવિધતા (Biodiversity) માટે અનામત રાખવામાં આવી છે. સંશોધનો દર્શાવે છે કે વધુ પડતા જંતુનાશકો વાપરતી પરંપરાગત ખેતીની સરખામણીએ સુઆયોજિત સોલાર ફાર્મ્સ પક્ષીઓ અને વન્યજીવો માટે વધુ સુરક્ષિત સાબિત થઈ શકે છે.
બીજી તરફ, નેશનલ એનર્જી સિસ્ટમ ઓપરેટર (NESO) માટે ઉનાળાની ઋતુમાં અચાનક વધી જતી સોલાર પાવર ઉત્પત્તિને ગ્રીડમાં સંતુલિત કરવી એ મોટો પડકાર બની ગયો છે. અતિશય વીજ ઉત્પાદનને કારણે રાષ્ટ્રીય માંગ ગ્રીડની સ્થિરતા માટે જરૂરી લઘુત્તમ સ્તરથી નીચે જતી રહે તો સ્પેન જેવા દેશોની જેમ બ્લેકઆઉટ (વીજળી ગુલ થવી) નો ભય રહે છે.
આ તમામ વિવાદો અને પડકારો છતાં, સ્વચ્છ અને સસ્તા બળતણ તરફ આગળ વધવા માટે યુકે સરકાર આગામી સમયમાં વધુ મોટા સોલાર ફાર્મ્સ મંજૂર કરી રહી છે. આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે ભવિષ્યમાં વીજળીના ભાવ, પર્યાવરણ સુરક્ષા અને સ્થાનિક લોકોના હિતો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ વૈશ્વિક સ્તરે તમામ સરકારો માટે મોટો પરીક્ષાનો વિષય બનશે.
