હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થતાં દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં ઊર્જા કટોકટી: ગ્રીન એનર્જી સંક્રમણ સામે મોટો પડકાર

મધ્ય પૂર્વમાં ઈરાન સાથેના યુદ્ધથી ઉદ્ભવેલી વૈશ્વિક ઊર્જા કટોકટીની સૌથી માતબર અને ગંભીર અસર દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના દેશો પર જોવા મળી રહી છે. આ વૈશ્વિક આંચકાએ એશિયાઈ દેશોને સ્થાનિક ઊર્જા પુરવઠા શૃંખલાઓને મજબૂત બનાવવા માટે મજબૂર કર્યા છે. ઊર્જા આયાત પર નિર્ભર અને આર્થિક રીતે સંવેદનશીલ એવા આ દેશો માટે સ્વચ્છ ઊર્જા (Clean Energy) તરફ વળવું અનિવાર્ય બન્યું છે. જોકે, દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના ઝડપથી વિકાસ પામતા દેશો પાસે જૂનું અને અત્યંત બોજ ધરાવતું ગ્રીડ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હોવાથી, નવીનીકરણીય ઊર્જા (Renewable Energy) નો ઝડપી ઉપયોગ કરવાનો તેમનો પ્રયાસ ભયમાં મુકાયો છે.

આ વર્ષના ફેબ્રુઆરી મહિનામાં જ્યારે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) માંથી તેલનો પુરવઠો બંધ થઈ ગયો, ત્યારે વિશ્વના લગભગ ૨૦ ટકા તેલ અને કુદરતી ગેસનો પ્રવાહ રાતોરાત અટકી ગયો હતો. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ દ્વારા ઈરાનમાં લશ્કરી કાર્યવાહી શરૂ થાય તે પહેલાં આ જળમાર્ગમાંથી રોજના ૨૦ મિલિયન બેરલ તેલ પસાર થતું હતું, જેમાંથી આશરે ૮૦ ટકા તેલ અને ૯૦ ટકા ગેસ એશિયાઈ દેશોમાં નિકાસ થતો હતો.

દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના દેશો તેલની આયાત પર વધુ આધારિત હોવાથી વૈશ્વિક ભાવમાં થયેલા વધારાની સીધી અસર તેમના પર પડી છે. આ કટોકટી વચ્ચે ફિલિપાઈન્સે રાષ્ટ્રીય ઊર્જા કટોકટી જાહેર કરવી પડી હતી. જ્યારે પ્રદેશની અન્ય સરકારોએ મર્યાદિત ઊર્જા સ્ત્રોતો અને અતિશય તાણ ધરાવતા ગ્રીડ પરનો બોજ ઘટાડવા માટે વીજળીનું રેશનિંગ, કર્મચારીઓ માટે વર્ક ફ્રોમ હોમ અને અઠવાડિયામાં માત્ર ચાર દિવસ કામ કરવા જેવા પગલાં લેવાની ફરજ પડી છે.

ઈરાન કટોકટીએ સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષેત્રે સ્વતંત્ર બનવાની જરૂરિયાત ચોક્કસ ઊભી કરી છે, પરંતુ યોગ્ય ગ્રીડ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના અભાવે આ નવીનીકરણીય ક્રાંતિ નિષ્ફળ જવાનો ભય છે. જર્જરિત અને નાજુક ગ્રીડને કારણે અબજો ડોલરના આયોજિત સ્વચ્છ ઊર્જા રોકાણો રોકાઈ ગયા છે. ‘ક્લાઈમેટ હોમ ન્યૂઝ’ ના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, અપૂરતી ગ્રીડ ક્ષમતા, અસ્પષ્ટ પાવર પચેર્સ એગ્રીમેન્ટ (PPA) માળખાં, મંજૂરી અને લાઈસન્સિંગમાં વિલંબ, અને ટેરિફ અંગેની અનિશ્ચિતતા નવા ગ્રીન એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સના અમલીકરણમાં મુખ્ય અવરોધ બની રહી છે.

વૈશ્વિક કન્સલ્ટન્સી ફર્મ ‘બેઈન એન્ડ કંપની’ અને ‘સ્ટેન્ડર્ડ ચાર્ટર્ડ’ દ્વારા જાહેર કરાયેલા અહેવાલ અનુસાર, વર્ષ ૨૦૨૧ થી ૨૦૨૫ દરમિયાન વિયેતનામ, થાઈલેન્ડ અને ઈન્ડોનેશિયામાં લગભગ ૫૦ થી ૬૦ ટકા નવીનીકરણીય ઊર્જા પ્રોજેક્ટ્સ કાં તો રદ કરવામાં આવ્યા છે અથવા તો અટકાવી દેવામાં આવ્યા છે. આ દેશોમાં ગ્રીડ વધારાની વીજ ક્ષમતાને સંભાળી શકશે કે કેમ તે અંગે રોકાણકારોમાં મોટી ચિંતા પ્રવર્તી રહી છે.

ઈરાન યુદ્ધના કારણે ઊભા થયેલા ઊર્જા તણાવ ઉપરાંત, દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં આર્થિક વિકાસના કારણે વીજળીની માંગમાં વિસ્ફોટક વધારો થઈ રહ્યો છે. આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ માટેના ડેટા સેન્ટરો, ઈલેક્ટ્રિક વાહનો (EVs) અને નવા ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટરોને કારણે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૧૦૦ TWh થી વધુ નવી વીજળીની માંગ ઊભી થવાની ગણતરી છે.

અહીં સૌથી મોટો પડકાર સમયગાળાનો છે. ડેટા સેન્ટર અથવા ઈલેક્ટ્રિક વાહનોની માંગ એકથી ત્રણ વર્ષમાં ઊભી થઈ જાય છે, જ્યારે તેની સામે મજબૂત ગ્રીડ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તૈયાર કરવામાં પાંચથી પંદર વર્ષ જેટલો લાંબો સમય લાગે છે. આ અસંતુલનને કારણે પાવર ગ્રીડ હાલમાં મૂડીરોકાણ માટે સૌથી મોટો અવરોધ બની ગયું છે. જો દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના દેશો પોતાના પાવર ગ્રીડને તાત્કાલિક આધુનિક અને મજબૂત નહીં બનાવે, તો તેમની સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બનવાની આકાંક્ષા રોળાઈ જશે.