૩૦૦ GW ની સિદ્ધિ બાદ ભારત સામે નવો પડકાર: વીજ ઉત્પાદનથી લઈને ગ્રીડ સ્ટોરેજ સુધીનું ગણિત
ભારતે પોતાના ઉર્જા સંક્રમણ (Energy Transition) ના પ્રયાણમાં એક નવો અને મહત્વપૂર્ણ માઇલસ્ટોન હાસલ કર્યો છે. દેશની કુલ બિન-અશ્મિભૂત ઉર્જા (Non-Fossil Energy) ક્ષમતા ૩૦૦ ગીગાવોટ (GW) ની ઐતિહાસિક સપાટીને વટાવી ગઈ છે. આ સિદ્ધિ ભારતને માત્ર નવીનીકરણીય ઉર્જા ક્ષમતા વધારવા સુધી જ મર્યાદિત નથી રાખતી, પરંતુ હવે દેશ એક વિશ્વસનીય, આધુનિક અને સંકલિત પાવર સિસ્ટમ બનાવવાના નવા તબક્કામાં પ્રવેશ કરી ચૂક્યો છે, જ્યાં વીજળીના ઉત્પાદન સાથે તેના ટ્રાન્સમિશન, સ્ટોરેજ અને સ્માર્ટ ગ્રીડ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે.
નવી અને નવીનીકરણીય ઉર્જા મંત્રાલય (MNRE) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા સત્તાવાર નિવેદન અનુસાર, ૩૧ જુલાઈ સુધીમાં ભારતમાં સ્થાપિત બિન-અશ્મિભૂત વીજ ક્ષમતા ૩૦૦.૫૦ ગીગાવોટ સુધી પહોંચી ગઈ છે. આમાં સૌર ઉર્જાનો હિસ્સો સૌથી વધુ ૧૬૪.૫૯ ગીગાવોટ છે, જ્યારે પવન ઉર્જા ૫૮.૧૪ ગીગાવોટ, મોટી અને નાની જળવિદ્યુત યોજનાઓ ૫૭.૨૪ ગીગાવોટ, જૈવ-ઉર્જા ૧૧.૭૫ ગીગાવોટ અને પરમાણુ ઉર્જા ૮.૭૮ ગીગાવોટ નોંધાઈ છે. જુલાઈના અંત સુધીમાં દેશની કુલ સ્થાપિત વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા લગભગ ૫૫૨ ગીગાવોટ હતી, જેમાંથી ૫૪ ટકાથી વધુ હિસ્સો એકલા સ્વચ્છ અને બિન-અશ્મિભૂત સ્ત્રોતોનો છે.
સૌર ઉર્જા રહી ગ્રોથની મુખ્ય ડ્રાઈવર
ભારતના આ હરિયાળા ઉર્જા ક્રાંતિના મિશનમાં સૌર ઉર્જા સૌથી મોટી શક્તિ બનીને ઉભરી છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન ભારતે રેકોર્ડબ્રેક ૫૫.૨૯ ગીગાવોટ નવી બિન-અશ્મિભૂત વીજ ક્ષમતા ઉમેરી હતી, જેમાં ૪૪.૬ ગીગાવોટ એકલું સોલાર અને ૬ ગીગાવોટ પવન ઉર્જાનો સમાવેશ થાય છે. આ દેશના ઇતિહાસમાં નોંધાયેલો સૌથી મોટો વાર્ષિક ઉમેરો છે. ઉલ્લેખનીય છે કે જૂન ૨૦૨૫ માં જ ભારતે પોતાની કુલ ક્ષમતાના ૫૦ ટકા બિન-અશ્મિભૂત સ્ત્રોતોમાંથી મેળવવાનો લક્ષ્યાંક હાસલ કરી લીધો હતો, જે પેરિસ કરાર હેઠળ નક્કી કરાયેલી સમયરેખા કરતાં પૂરા પાંચ વર્ષ આગળ હતો.
સ્થાનિક સ્તરે સ્વચ્છ ઉર્જા સાધનોના ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સરકારે પીએલઆઈ (PLI) સ્કીમ અને ALMM (મંજૂર મોડેલ્સ અને ઉત્પાદકોની સૂચિ) જેવી નીતિઓ અમલમાં મૂકી છે. ALMM હેઠળ સોલાર ફોટોવોલ્ટેઈક મોડ્યુલોની નોંધાયેલી ઉત્પાદન ક્ષમતા ૨૦૦ ગીગાવોટને વટાવી ગઈ છે, જેનાથી આયાતી ટેકનોલોજી પરની નિર્ભરતા ઘટી છે.
ક્ષમતા વધારવા સાથે હવે વિશ્વસનીયતા પર ભાર
ઉર્જા સંક્રમણનો આગામી તબક્કો માત્ર ગીગાવોટ ઉમેરવા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ ગ્રાહકોને ચોવીસ કલાક અવિરત અને આર્થિક રીતે સસ્તી વીજળી પહોંચાડવાનો છે. સૌર અને પવન જેવા સ્ત્રોતો કુદરત પર આધારિત હોવાથી તેમાં સમય-સમયે ઉતાર-ચડાવ આવે છે. આથી, ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર, ઉર્જા સંગ્રહ (Energy Storage), ફ્લેક્સિબલ જનરેશન અને એડવાન્સ ગ્રીડ-મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમનું ઝડપી વિસ્તરણ અનિવાર્ય બન્યું છે. ભવિષ્યની ગ્રીડ પ્રણાલીમાં સૌર અને પવન ઉર્જાને બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ (BESS), પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ અને ડિજિટલ ટેકનોલોજી સાથે સાંકળવામાં આવશે.
તાજેતરમાં યોજાયેલી ‘મિન્ટ સસ્ટેનેબિલિટી સમિટ ૨૦૨૬’ માં ઉર્જા ક્ષેત્રના દિગ્ગજોએ આ પડકારો પર ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરી હતી. હિન્દુજા રિન્યુએબલ્સના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અને સીઈઓ દીપક ઠાકુરે જણાવ્યું હતું કે, “ભારત સ્પષ્ટપણે માત્ર રિન્યુએબલ એનર્જી એસેટ્સ બનાવવાને બદલે એક વિશ્વસનીય ઉર્જા પ્રણાલીના નિર્માણ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આગામી તબક્કાની સફળતા માત્ર ગીગાવોટમાં માપવામાં નહીં આવે, પરંતુ ગ્રાહકને જ્યારે જરૂર હોય ત્યારે વીજળી પહોંચાડી શકીએ છીએ કે નહીં તેના પર મપાશે. હવે પ્રોજેક્ટ્સ માત્ર સ્વતંત્ર સૌર કે પવન આધારિત નહીં રહે, પરંતુ ઉત્પાદન, સંગ્રહ, આગાહી (Forecasting) અને ટ્રાન્સમિશનને જોડતો સંકલિત પોર્ટફોલિયો બનાવવો પડશે.”
ટૂંકમાં, ભારતે સ્વચ્છ ઉર્જાના ઉત્પાદનમાં પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરી દીધી છે. હવે આગામી દાયકામાં આ ઉર્જાને દેશના ખૂણે-ખૂણે સુરક્ષિત અને સ્થિર રીતે પહોંચાડવા માટે એક મજબૂત ગ્રીડ અને સ્ટોરેજ નેટવર્કનું નિર્માણ કરવું એ જ ભારતનું મુખ્ય લક્ષ્ય રહેશે.
