શું ભારતના સોલાર ઉત્પાદકો ફેક્ટરીઓને તાળા મારવાની તૈયારીમાં છે? જાણો આ ૩ મોટાં સંકટ!
તાજેતરમાં કેન્દ્ર સરકારે જૂન ૧ ની સમયમર્યાદા બાદ ભારતીય સોલાર સેલ ઉત્પાદકોને રાહત આપતા, નેટ મીટરિંગ અને ઓપન એક્સેસ પ્રોજેક્ટ્સ માટે ALMM લિસ્ટ-II ની મુદત ૩૧ ડિસેમ્બર સુધી લંબાવી આપી છે. આ નિર્ણયથી દેશના સ્થાનિક મોડ્યુલ ઉત્પાદકોને ૧૦-૧૨ ગીગાવાટ (GW) ની માગનો તાત્કાલિક ટેકો મળ્યો છે. ગુજરાત જેવા રાજ્યમાં, જ્યાં દેશના કુલ ૭૫,૦૦૦ માંથી આશરે ૪૫,૦૦૦ જેટલા મોડ્યુલ એસેમ્બલીના રોઝગાર નિર્ભર છે, ત્યાં ફેક્ટરીઓના તાળા વાગતા કે શિફ્ટ ઘટી જતાં અટકી ગઈ છે. પરંતુ, આ સમયમર્યાદાનો વધારો માત્ર એક કામચલાઉ મલમ પટ્ટી છે.
ભારતે ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫૦૦ ગીગાવાટ નોન-ફોસિલ ઉર્જાનું જે સ્વપ્ન જોયું હતું, તેની વચ્ચે એક મોટી આંતરિક અને માળખાકીય સમસ્યા ઊભી થઈ છે. દેશની સોલાર નીતિઓ – ખાસ કરીને સ્થાનિક સેલના ઉપયોગનો આગ્રહ રાખતી ALMM લિસ્ટ-II ની નીતિ – સ્થાનિક સ્તરે જ સોલાર સેલની તીવ્ર અછત સાથે અઠવાઈ ગઈ છે. ભારતીય સોલાર મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટર હાલમાં એકસાથે ત્રણ મોટા અને જટિલ સંકટોનો સામનો કરી રહ્યું છે, જેના વિશે વિગતવાર જાણવું જરૂરી છે:
૧. ચીન પરની અતિશય નિર્ભરતા (ધ ચાઇના પ્રોબ્લેમ)
સોલાર સપ્લાય ચેઇનની વાત કરીએ તો, આજે પણ ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વ ચીન પર નિર્ભર છે. ગ્લોબલ સોલાર વેલ્યુ ચેઇનમાં ચીનનું વર્ચસ્વ એકતરફી છે; વિશ્વનું ૯૩% પોલીસિલિકોન, ૯૭% વેફર અને ૮૫% સેલ ઉત્પાદન એકલા ચીનમાં થાય છે. છેલ્લા બે-ત્રણ વર્ષોમાં બેઇજિંગે પોતાના આ દબદબાનો ઉપયોગ વેપારી હથિયાર તરીકે કરવાનો શરૂ કર્યો છે. ચીને ગેલિયમ, જર્મનિયમ, ગ્રેફાઇટ અને સોલાર વેફર બનાવવાની ટેક્નોલોજીની નિકાસ પર અનેક નિયંત્રણો મૂક્યા છે.
મોટો પડકાર સોલાર પ્રોડક્શન સાધનો (Equipment) નો છે. ૨૦૨૫ ના આંકડા મુજબ, ભારતે ૨૯ ગીગાવાટ સ્થાનિક ક્ષમતા સામે ચીનમાંથી આશરે ૪૯ ગીગાવાટ સેલની આયાત કરી હતી. વર્તમાન ટૉપકોન (TOPCon) લાઇન હોય કે ભવિષ્યની એડવાન્સ હેટરોજંકશન લાઇન, ભારતીય કંપનીઓ હજુ પણ આ મશીનો અને સ્પેરપાર્ટ્સ માટે ચીનની સપ્લાયર્સ પર જ નિર્ભર છે. ચીને જો સાધનો કે ટેકનિકલ નો-હાઉ આપવાનું બંધ કર્યું, તો ભારતીય પ્રોડક્શન લાઇનો એક આંચકામાં ઠપ થઈ શકે છે.
૨. ટેકનોલોજીની જૂની અને નકામી થવાનું જોખમ (ટેકનોલોજી ઇનવોલ્વમેન્ટ)
બીજો મોટો પડકાર એ છે કે ભારત જે સોલાર સેલ ટેકનોલોજીને આજે મોટા પાયે સ્કેલ-અપ (Scale-up) કરી રહ્યું છે, ચીન તે ટેકનોલોજીને હવે બંધ કરી રહ્યું છે!
ભારતમાં હાલમાં મોનો-પર્ક (Mono-PERC) ટેકનોલોજી આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સ વધુ છે. પરંતુ ચીનમાં કુલ ઉત્પાદનમાંથી PERC નો હિસ્સો ઘટીને માત્ર ૩% થી ૫% જ રહી ગયો છે. ચીનની કંપનીઓ હવે ૮૫% થી વધુ ટૉપકોન (TOPCon) અને બેક-કોન્ટેક્ટ (XBC) ટેકનોલોજી તરફ વળી ગઈ છે.
સંકટ એ છે કે ભારતમાં ALMM માં નોંધાયેલી કુલ સેલ ઉત્પાદન ક્ષમતામાંથી આશરે ૮૦% હિસ્સો (૧૩.૧ GW) જૂની મોનો-પર્ક ટેકનોલોજીનો છે, જ્યારે માત્ર ૩.૫ GW ક્ષમતા જ નવી ટૉપકોન ટેકનોલોજી આધારિત છે. સ્થાનિક સ્તરે છત પર લાગતા ‘પીએમ સૂર્ય ઘર’ જેવા પ્રોજેક્ટ્સ માટે PERC મોડ્યુલ્સ સસ્તા અને યોગ્ય છે, પરંતુ વૈશ્વિક બજારમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બાયર્સ હવે માત્ર ટૉપકોન કે તેનાથી આગળની એડવાન્સ ટેકનોલોજી માંગે છે. આ કારણે ભારતના “ચાઇના પ્લસ વન” સપ્લાયર બનવાના અને નિકાસ વધારવાના સપનાને મોટો ફટકો પડી શકે છે.
૩. ઉદ્યોગમાં સર્જાનારો મોટો આર્થિક કટોકટી (ધ ઇન્ડસ્ટ્રી શેકઆઉટ)
ત્રીજો અને સૌથી મોટો વાસ્તવિક પડકાર એ છે કે ભારતમાં હાલમાં ૧૨૦ થી વધુ સોલાર મોડ્યુલ ઉત્પાદકો છે, જેમના પાસે ૨૧૦ ગીગાવાટથી વધુની એસેમ્બલી ક્ષમતા છે. પરંતુ તેની સામે દેશમાં સ્થાનિક સોલાર સેલ બનાવવાની કુલ ક્ષમતા માત્ર ૩૧ ગીગાવાટ અને તેમાં પણ ટૉપકોન સેલ ક્ષમતા માંડ ૧૦ ગીગાવાટની છે!
આ વિશાળ તફાવત દર્શાવે છે કે નાના મોડ્યુલ એસેમ્બલર્સ માટે આગળનો રસ્તો અત્યંત કઠિન છે. વિક્રમ સોલાર, એમવી (Emmvee) અને ઇન્સોલેશન એનર્જી જેવી અગ્રણી કંપનીઓના મતે, સોલાર સેલ બનાવવા માટે અબજો રૂપિયાનું મૂડીરોકાણ, અદ્યતન મશીનરી, ટેકનિકલ કુશળતા અને સતત સંશોધન (R&D) ની જરૂર પડે છે, જે નાની કંપનીઓ માટે અશક્ય છે. આવનારા સમયમાં ૧૨૦ માંથી માંડ ૮ થી ૧૦ મોટી સંકલિત (Integrated) ઉત્પાદક કંપનીઓ જ માર્કેટમાં ટકી શકશે.
ભારત સરકાર હાલમાં પરોક્ષ રીતે પેરોવસ્કાઇટ (Perovskite) જેવી નેક્સ્ટ જનરેશન ટેકનોલોજીમાં રૂ. ૨૦૦ કરોડનું રોકાણ કરીને કે ALMM ની ડેડલાઇન લંબાવીને પરિસ્થિતિ સંભાળવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. પરંતુ આ માત્ર હંગામી ઉકેલો છે. જો ભારતે ખરેખર સોલાર મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રે ગ્લોબલ હબ બનવું હોય, તો માત્ર મોડ્યુલ જોડવાને બદલે સેલ, સાધનો અને રો-મટિરિયલ્સનું સ્થાનિક ઉત્પાદન તાત્કાલિક ધોરણે મજબૂત કરવું પડશે.
