૪૨.૭૯% નો રેકોર્ડ સ્તર: ગ્રીન એનર્જીની સફળતા કે પાવર ગ્રીડ માટે નવી આફત?

ભારતે ગ્રીડમાં રીન્યુએબલ એનર્જીનો નવો વિક્રમ સર્જ્યો: 42.79% નો આ આંકડો ખુશીની સાથે ચિંતા કેમ લાવ્યો છે?

૧૩ જુલાઈના રોજ બપોરે બરાબર ૧૨:૨૯ વાગ્યે ભારતે ઉર્જા ક્ષેત્રે એક એવો ઐતિહાસિક રેકોર્ડ બનાવ્યો જે દેશના ભવિષ્યની દિશા બદલી શકે છે, પરંતુ તેના તરફ બહુ ઓછા લોકોનું ધ્યાન ગયું. તે ક્ષણે દેશમાં ઉત્પન્ન થઈ રહેલી કુલ વીજળીમાં પવન ઉર્જા (Wind) અને સૌર ઉર્જા (Solar) નો હિસ્સો રેકોર્ડબ્રેક ૪૨.૭૯ ટકા પર પહોંચી ગયો હતો. ભારતીય પાવર ગ્રીડના ઈતિહાસમાં વેરિએબલ રીન્યુએબલ એનર્જી (VRE) નો આ અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો આંકડો છે.

તે ચોક્કસ મિનિટે સોલાર અને વિન્ડ મિલો ભેગા મળીને ૧૦૩.૭ ગીગાવોટ (GW) ના દરે વીજળી પેદા કરી રહ્યા હતા, જે પોતે એક નવો રેકોર્ડ છે. (GW એ વીજળી ઉત્પન્ન થવાનો દર દર્શાવે છે, જેમ વોટર પંપની હોર્સપાવર ક્ષમતા દર્શાવે છે કે તે એક સેકન્ડમાં કેટલું પાણી ખેંચી શકે છે). આ પહેલા ૧૨ જુલાઈએ પવન ઉર્જાએ ૧૭.૧૩ ટકા અને ૩ માર્ચે સૌર ઉર્જાએ ૩૯.૧ ટકાનો પોતાનો વ્યક્તિગત રેકોર્ડ બનાવ્યો હતો.

પરંતુ, સવાલ એ છે કે ક્લાઈમેટ ચેન્જ સામેની લડાઈમાં આટલી મોટી સિદ્ધિ મળ્યા પછી પણ નિષ્ણાતો ઉત્સાહની સાથે ચિંતા કેમ વ્યક્ત કરી રહ્યા છે?

માત્ર પેનલો લગાવવી પૂરતી નથી: ‘ફ્લેક્સિબિલિટી’ નો મોટો પડકાર

આ રેકોર્ડ જેટલો ખુશ કરનારો છે, તેટલો જ પાવર ગ્રીડનું સંચાલન કરતા એન્જિનિયરો માટે માથાનો દુખાવો વધારનારો છે. ગ્રીડનો એક સાદો નિયમ છે: જેટલી વીજળી પેદા થાય, તેટલો જ તેનો વપરાશ (ડિમાન્ડ) પણ હોવો જોઈએ. જો આ બેલેન્સ બગડે તો આખી ગ્રીડ ફેઈલ થઈ શકે છે અને દેશભરમાં બ્લેકઆઉટ થઈ શકે છે.

કોલસા આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સને આપણી મરજી મુજબ નિયંત્રિત કરી શકાય છે – જરૂર પડે ત્યારે કોલસો વધુ સળગાવીને વીજળી વધારી શકાય અને જરૂર ન હોય ત્યારે ઉત્પાદન ઘટાડી શકાય. પરંતુ કુદરત આપણી મરજીથી નથી ચાલતી. પવન ક્યારે ફૂંકાશે અને વાદળો ક્યારે સૂર્યને ઢાંકી દેશે તે નક્કી નથી હોતું. જ્યારે અચાનક સોલાર કે વિન્ડ પાવર વધી જાય, ત્યારે ગ્રીડમાં ‘સરપ્લસ’ (વધારાની) વીજળી આવી જાય છે જેને સંભાળવી મુશ્કેલ બને છે.

ગ્રીડ કેમ જોખમમાં મુકાઈ શકે?

જ્યારે ૧૩ જુલાઈએ બપોરે ૧૨:૨૯ વાગ્યે અચાનક ૪૨.૭૯% વીજળી રિન્યુએબલ સોર્સમાંથી આવવા લાગી, ત્યારે ગ્રીડ ઓપરેટરોએ તાત્કાલિક અન્ય પરંપરાગત પ્લાન્ટ્સ (જેમ કે કોલસો અથવા ગેસ) નું ઉત્પાદન ઘટાડવું પડ્યું હશે. હવે વિચારો કે જો અડધા કલાક પછી અચાનક વાદળો આવી જાય કે પવન બંધ થઈ જાય, તો ગ્રીડમાં એક મોટો ઝટકો (ડ્રોપ) આવશે. આ ગપને પૂરવા માટે સેકન્ડોના ભાગમાં વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા કરવી પડે. જો આપણી સિસ્ટમ આટલી ઝડપી અને લવચીક (Flexible) ન હોય, તો આ રેકોર્ડ આશીર્વાદને બદલે શ્રાપ બની શકે છે.

તો હવે ઉપાય શું છે?

હવે ભારત માટે માત્ર વધુ ને વધુ સોલાર પેનલો કે પવનચક્કીઓ સ્થાપિત કરવી પૂરતી નથી. અસલી જરૂરિયાત પાવર સિસ્ટમને ‘ફ્લેક્સિબલ’ બનાવવાની છે. આ માટે મુખ્યત્વે ત્રણ મોરચે કામ કરવું પડશે:

૧. એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ (ESS): જ્યારે બપોરે ગરમીમાં સોલાર વીજળી જરૂર કરતાં વધુ બને, ત્યારે તેને મોટી બેટરીઓમાં અથવા ‘પમ્પ્ડ હાઈડ્રો સ્ટોરેજ’ (પાણીને ઊંચાઈ પર ચડાવીને રાખવાની પદ્ધતિ) દ્વારા સ્ટોર કરવી જોઈએ, જેથી રાત્રે જ્યારે સૂર્ય ન હોય ત્યારે તેનો ઉપયોગ થઈ શકે.

૨. ગેસ આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સનો ઉપયોગ: ગેસ પ્લાન્ટ્સ ખૂબ જ ઝડપથી (થોડી મિનિટોમાં) ચાલુ અને બંધ થઈ શકે છે. રિન્યુએબલ એનર્જીમાં આવતા ઉતાર-ચઢાવને બેલેન્સ કરવા માટે આ બેસ્ટ ઓપ્શન છે.

૩. સ્માર્ટ ગ્રીડ અને ડિમાન્ડ મેનેજમેન્ટ: ગ્રાહકોને પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ કે જ્યારે વીજળીનું ઉત્પાદન પીક પર હોય (જેમ કે બપોરે), ત્યારે તેઓ ભારે ઉપકરણો ચલાવે.