માત્ર ખાંડ જ નહીં, હવે ગ્રીન એનર્જીનું પાવરહાઉસ બન્યું ઉત્તર પ્રદેશ; છેલ્લાં ૯ વર્ષમાં બદલાયું ચિત્ર

ઇથેનોલ ક્રાંતિઃ યુપીમાં ૨૦૧૭થી ઇથેનોલનું ઉત્પાદન ચાર ગણું વધ્યું, ખાંડ મિલો બની બાયો-એનર્જી કોમ્પ્લેક્સ

ભારતના સૌથી મોટા શેરડી ઉત્પાદક રાજ્ય ઉત્તર પ્રદેશના ખાંડ ઉદ્યોગમાં છેલ્લા નવ વર્ષમાં એક અદભુત અને અભૂતપૂર્વ પરિવર્તન આવ્યું છે. એક સમય એવો હતો જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશની ખાંડ મિલો માત્ર અને માત્ર ખાંડના ઉત્પાદન પર નિર્ભર હતી, જેના કારણે તેઓ વારંવાર નાણાકીય કટોકટી અને બજારની અસ્થિરતાનો ભોગ બનતી હતી. પરંતુ આજે, યોગ્ય નીતિઓ અને આધુનિક ટેક્નોલોજીના સમન્વયથી, આ પરંપરાગત ઉદ્યોગ સંપૂર્ણપણે બદલાઈને એક સંકલિત બાયો-એનર્જી (જૈવ-ઊર્જા) ક્ષેત્રમાં રૂપાંતરિત થઈ ગયો છે.

ખાંડ પરની નિર્ભરતા ઘટી અને આવકનું વૈવિધ્યીકરણ થયું

વર્ષ ૨૦૧૭ પહેલાં, મોટાભાગની ખાંડ મિલોની આર્થિક સ્થિતિ અત્યંત દયનીય હતી. ખાંડના ભાવોમાં સતત થતી વધઘટ, વધારાનું ઉત્પાદન અને કાર્યકારી મૂડીની ભારે અછતને કારણે ખેડૂતોને શેરડીની ચૂકવણી કરવામાં મહિનાઓ સુધીનો વિલંબ થતો હતો. આ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ લાવવા માટે મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથની સરકારે ખાંડ મિલોને માત્ર ખાંડ બનાવવાને બદલે ઇથેનોલ, બગાસી (શેરડીના કૂચા) આધારિત વીજળી અને અન્ય મૂલ્યવર્ધિત ઉત્પાદનો તરફ વળવા પ્રોત્સાહિત કર્યા.

કેન્દ્ર સરકારના ઇથેનોલ બ્લેન્ડેડ પેટ્રોલ (EBP) પ્રોગ્રામના દેશવ્યાપી અમલીકરણથી આ ઉદ્યોગને એક નવું જીવનદાન મળ્યું. મિલો હવે શેરડીના રસ અને મોલાસીસમાંથી મોટા પાયે ઇથેનોલ બનાવી રહી છે, જેને ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ સરકાર દ્વારા નક્કી કરાયેલા ભાવે ગેરંટી સાથે ખરીદી લે છે. આ નીતિને કારણે બલરામપુર ચીની મિલ્સ, બજાજ હિન્દુસ્તાન, દ્વારિકેશ સુગર, ધામપુર સુગર, ત્રિવેણી એન્જિનિયરિંગ અને દાલમિયા ભારત સુગર જેવી મોટી ખાનગી કંપનીઓ તેમજ સહકારી મિલોએ પોતાની ડિસ્ટિલરીઓનું મોટા પાયે આધુનિકીકરણ કર્યું છે.

બગાસીમાંથી વીજળી અને સર્ક્યુલર બાયો-ઇકોનોમી

આ પરિવર્તનની સૌથી સુંદર બાબત એ છે કે શેરડી પીસ્યા પછી બચતી નકામી બગાસી (તંતુમય કચરો) હવે કચરો નથી રહી, પરંતુ તે કમાણીનું મુખ્ય સાધન બની ગઈ છે. ખાંડ મિલો હવે ઉચ્ચ દબાણવાળા સહ-ઉત્પાદન પાવર પ્લાન્ટ્સ દ્વારા આ બગાસીમાંથી પોતાની જરૂરિયાત પૂરતી વીજળી તો બનાવે જ છે, સાથે સાથે વધારાની ગ્રીન વીજળી ઉત્તર પ્રદેશના સરકારી પાવર ગ્રીડને પણ વેચે છે.

આમ, રાજ્યની ખાંડ મિલો હવે માત્ર ખાંડ મિલો નથી રહી, પરંતુ એક અદ્યતન ‘બાયો-એનર્જી કોમ્પ્લેક્સ’ બની ગઈ છે જે ખાંડની સાથે ઇથેનોલ, ગ્રીન વીજળી, ઔદ્યોગિક આલ્કોહોલ, બાયો-કમ્પોસ્ટ અને કાર્બનિક ખાતરોનું ઉત્સર્જન-મુક્ત ઉત્પાદન કરે છે. આ પ્રક્રિયા પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર ચાલતી ગોળાકાર બાયો-ઇકોનોમીનું એક ઉત્કૃષ્ટ વૈશ્વિક ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.

ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિ સુધરી અને ગ્રામીણ વિકાસ તેજ થયો

જ્યારથી ખાંડ મિલોનો રોકડ પ્રવાહ સુધર્યો છે, ત્યારથી શેરડી પકવતા ખેડૂતોને પણ તેનો સીધો ફાયદો મળવા લાગ્યો છે. રાજ્ય સરકારના સત્તાવાર આંકડાઓ અનુસાર, ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે છેલ્લા નવ વર્ષમાં ખેડૂતોને ₹૩ લાખ કરોડથી વધુની શેરડીની ચૂકવણી રેકોર્ડ સમયમાં સુનિશ્ચિત કરી છે. આ સમયસર મળેલી રકમથી ખેડૂતો હવે વધુ સારા બિયારણો, આધુનિક સિંચાઈ પદ્ધતિઓ અને ટ્રેક્ટર જેવા યાંત્રિક સાધનોમાં રોકાણ કરીને પોતાની ખેતીને વધુ સમૃદ્ધ બનાવી રહ્યા છે.

યુપીના મુઝફ્ફરનગર, શામલી, મેરઠ, બિજનૌર, સહારનપુર, લખીમપુર ખેરી, સીતાપુર, હરદોઈ, બરેલી અને પીલીભીત જેવા પ્રમુખ શેરડી જિલ્લાઓમાં સ્થાનિક સ્તરે હજારો નવી રોજગારીની તકો ઊભી થઈ છે, જેનાથી ગ્રામીણ વિસ્તારના યુવાનોનું શહેરો તરફનું સ્થળાંતર પણ અટક્યું છે.

ભવિષ્ય તરફ પ્રયાણ: 2G ઇથેનોલ અને રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યો

ઉત્તર પ્રદેશ હવે માત્ર ખાંડ અને પ્રથમ પેઢીના ઇથેનોલ ઉત્પાદન સુધી સીમિત નથી રહ્યું. રાજ્ય હવે બીજી પેઢીના (2G) ઇથેનોલ તરફ પણ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે, જેમાં ખાદ્ય પદાર્થોને બદલે પાકનો કચરો અને કૃષિ અવશેષોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ઉત્તર પ્રદેશના એક અદ્યતન ખાનગી હાઇબ્રિડ 2G ઇથેનોલ પ્રોજેક્ટને કેન્દ્ર સરકારની પ્રતિષ્ઠિત ‘PM JI-VAN’ યોજના હેઠળ નાણાકીય પ્રોત્સાહન પણ પ્રાપ્ત થયું છે.

આ વૈવિધ્યકરણથી ભારતની વિદેશી ક્રૂડ ઓઇલ પરની આયાત નિર્ભરતા ઘટી છે અને કાર્બન ઉત્સર્જનમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. ટૂંકમાં કહીએ તો, છેલ્લા નવ વર્ષમાં યુપીની ખાંડ મિલોએ માત્ર મીઠાશ નથી વહેંચી, પરંતુ દેશને ગ્રીન અને ક્લીન એનર્જી તરફ લઈ જવામાં પણ સિંહફાળો આપ્યો છે.